Anders bekeken: een roman en een non-fictieverhaal over het Midden-Oosten
Elif Shafak: ‘Er stromen rivieren in de lucht’
Elif Shafak (1971) is een bekroonde Turks-Britse bestsellerauteur die zich ook inzet voor rechten van minderheden. Vanwege haar boeken werd Shafak tweemaal aangeklaagd door de Turkse overheid. Ze is professor aan o.a. Oxford University en werd in 2020 benoemd als vicevoorzittera van de Royal Society of Literature. De BBC riep haar uit tot een van de 100 meest invloedrijke en inspirerende vrouwen.
“Waar zijn de historische verhalen over vrouwen en minderheden?”, vroeg Elif Shafak zich af. Het was de start van een roman waarin het oude Gilgamesj-epos een ereplaats krijgt. Haar laatste boek ‘Er stromen rivieren in de lucht’ is een ingenieuze, meeslepende roman waarin drie mensen met elkaar verbonden worden over eeuwen heen.
Londen, 1840: Arthur raakt gefascineerd door het oude Mesopotamië en in het bijzonder door het epische Gilgamesj-epos, over een hooghartige held die pas tot inkeer komt wanneer hij alles kwijt is.
Turkije, 2014: de 10-jarige Jezedi, Narin, moet vluchten voor terreurgroep IS, samen met haar oma die uit een lange lijn van vrouwelijke zieners komt. Oma wil haar meenemen naar de heilige Lalishvallei in Irak om er gedoopt te worden, want de Turkse overheid wil een dam bouwen die het eeuwenoude stadje Hasankeyf, waar ze wonen, onder water zal doen verdwijnen.
Londen, 2018: Zaleekhah vindt troost in haar onderzoek naar rivieren, en komt via een vriendin in aanraking met een bijzondere oude taal. Zaleekhah is een hydrologe die onderzoek doet naar het geleidelijke verdorren van de vruchtbare sikkel die van de Middellandse Zee naar de Perzische Golf loopt.
Wat de drie buitenstaanders over de eeuwen heen met elkaar verbindt, is het water, want: “Water bewaart alle herinneringen. Het zijn de mensen die vergeten”. Elif Shafak weeft die verhalen aan elkaar.
“Net zoals Mesopotamië heeft mijn geboorteland Turkije een lange en rijke geschiedenis, maar een kort geheugen. De officiële geschiedschrijving heeft veel in de doofpot gestoken. Zo heeft men het alleen over mannen… Maar waar zijn de vrouwen gebleven, vraag ik altijd, en dan volgt er alleen stilte… Het zijn net deze stiltes waarover ik wil schrijven, over mensen uit een vergeten verleden. Herinneringen zijn belangrijk, niet om erin vast te raken, maar om iets te leren uit het verleden in de hoop dat we dezelfde fouten niet opnieuw zullen maken.”
Er is al veel over dit boek geschreven, maar wie het nog niet gelezen heeft, moet er deze herfst aan beginnen. Het dompelt je onder in oude en actuele geschiedenis tegelijk en je ervaart de verbeeldende kracht van Shafak, de kracht van de geboren en profetische verteller die ons op een indringende manier bij de essentie van het bestaan brengt en aanspoort keuzes te maken.
Het boek beklijft. “Hoe is het mogelijk dat levens die jarenlang met zoveel liefde en moeite worden opgebouwd, in een paar uur tijd kunnen worden verwoest?” Door de eeuwen heen, en steeds weer. Het is niet verrassend dat de Indiase schrijfster Arundathi Roy zich in haar herkent.
Marc Colpaert
Elif Shafak, Er stromen rivieren in de lucht, uitgeverij Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2024, 475 p., ISBN 9789046832073, ISBN E-Book 9789046832080
Koert Debeuf: ‘Wat je moet weten om het Midden-Oosten te begrijpen’
In dit goed geschreven en verhelderend boek slaagt Koert Debeuf erin de complexe geschiedenis van het Midden-Oosten behapbaar onder woorden te brengen. Zonder het overzicht uit het oog te verliezen, gaat zijn analyse beknopt én diepgaand in op de impact van lokale, regionale en geopolitieke gebeurtenissen op de regio.
Levendige anekdotes en weloverwogen historische duiding maken de ontwikkeling van het gedachtegoed van de verschillende betrokken politieke, revolutionaire, islamistische en/of jihadistische bewegingen en partijen inzichtelijk en concreet.
Het boek geeft leessleutels en een gedegen kader mee om de huidige geopolitieke situatie in het Midden-Oosten beter te begrijpen.
Bovenal houdt het boek een oproep in tot historische empathie die broodnodig is om de huidige situatie in het Midden-Oosten adequaat in te schatten. Het wil een brug slaan naar de verschillende bevolkingsgroepen uit het Midden-Oosten, ook hier bij ons, door de lezer de nodige kennis te bieden om hun visie beter te begrijpen.
Voor mij persoonlijk was het verhelderend om de Syrische context waar ik zo mee verweven ben, breder ingebed te zien in de geschiedenis van de gehele regio.
Waar ik bij het volgen van de actuele ontwikkelingen soms het overzicht kwijtraak, legt Koert Debeuf in dit boek heel helder de diepere verbanden en bredere bewegingen bloot.
Koert Debeuf is professor internationale politiek en Midden-Oosten aan de VUB en research fellow aan de universiteit van Oxford. Hij woonde in Caïro van 2011 tot 2016 en bezocht het Midden-Oosten intensief.
Barbara Mertens, Syrië-deskundige, coördinator Tau
Koert Debeuf, Wat je moet weten om het Midden-Oosten te begrijpen, uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam, 2025, 224 p., ISBN 9789403134635
Lees verder (inhoud september 2025)
