Ali. De opera van het Europese ‘grensspektakel’
Voor Ali de protagonist in de gelijknamige operavoorstelling werd, was hij slechts één van de vele anonieme figuranten in het Europese ‘grensspektakel’ dat zich sinds een kwarteeuw in onze naam aan de EU-buitengrenzen voltrekt, maar grotendeels aan ons zicht onttrokken blijft.
Ricard Soler Mallol en Ali Abdi Omar richten in hun opera onze blik pijnlijk scherp op de existentiële ervaringen en schijnbaar onoverkomelijke hindernissen die Ali met zoveel van zijn land- en lotgenoten moest ondergaan tijdens zijn lange en gevaarlijke migratietocht op zoek naar veiligheid.
De rechtstreekse confrontatie met hun intieme gevoelswereld maakt hen tot de herkenbare, kwetsbare mensen waarvoor in objectiviserende mediaberichtgeving en politiek discours nauwelijks ruimte is.
Ali’s verdriet en onzekerheid hebben natuurlijk te maken met het achterlaten van zijn moeder, zijn familie en vertrouwde omgeving, een verlies dat inherent is aan migratie.
Maar zijn pijn en angsten zijn grotendeels op het conto te schrijven van het grens- en migratiebeleid dat Europa aanstuurt, en er net zo goed anders, humaner uit zou kunnen zien.
Het grensspektakel is Europees vooraleer het Afrikaans is, omdat de verre reis die een vlucht is, nooit met dergelijke ontmenselijking gepaard zou gaan zonder het visumbeleid van de Europese Unie, dat een ware globale mobiliteitsapartheid veroorzaakt.
Ben je in België geboren, dan kan je met jouw paspoort visumvrij reizen naar ongeveer 84 procent van alle landen (191 op 227) in de wereld (zie deze paspoortindex).
Met een Somalisch paspoort kan je zonder visum naar slechts 16 procent (36) van alle landen in de wereld reizen. Voor de overige 84 procent van de landen moeten Somaliërs dus een visum aanvragen, maar ze zullen dat zelden krijgen.
Syriërs, Afghanen of Somaliërs die moeten vluchten vanwege oorlog of vervolging, hebben een wettelijk recht op asiel, maar kunnen de EU niet binnenkomen.
Deze paradox in het Europese grensbeleid zorgt ervoor dat personen op de vlucht zich alleen irregulier en clandestien, met bootjes of langs andere heimelijke wegen, toegang kunnen verschaffen tot een kwalitatief asielsysteem – terwijl ze, eenmaal in de EU, meestal wel degelijk aanspraak maken op de vluchtelingenstatus of subsidiaire bescherming.
Ali is twee lange jaren onderweg voor hij vanuit Qoryooley in Zuid-Somalië uiteindelijk bescherming en veiligheid vindt in Brussel. Op zijn traject komt hij met alle aspecten en gevolgen van dat Europese externe en interne migratiebeleid in aanraking: necropolitiek, een politiek van normalisering van de dood, waarbij bepaalde lichamen het verdienen te leven en andere mogen sterven.
Wanneer Ali Somalië ontvlucht, probeert hij te ontkomen aan decennia van burgeroorlogen, politieke instabiliteit, sociale ontwrichting en terroristisch geweld, waarbij enkel de clan soms nog enige relatieve bescherming kan bieden.
Het geweld in zijn thuisland ontvluchten, betekent niet automatisch dat Ali veilig is. Hij moet een beroep doen op een smokkelaar en begint aan een eindeloze resem levensgevaarlijke etappes in de greep van een crimineel netwerk. Een gekmakend traject. Hij heeft geen inspraak, krijgt geen informatie en mag geen vragen stellen. Hij moet beslissingen ondergaan, volgen en wachten, aanvaarden, onderduiken.
Opgejaagd door geschreeuw en instructies moet hij steeds op zijn qui-vive zijn voor plotse tempoversnellingen waar hij geen enkele controle over heeft. Overal en in iedereen schuilt gevaar: geweld en dood in handen van de mensensmokkelaar, arrestatie en misbruik door autoriteiten, eenzaamheid in extreme omgevingen, uitputting, slapeloosheid, honger, dorst, pijn, stress, onzekerheid.
Nergens bescherming of menselijkheid. Enkel een allesoverheersende angst. Sterke jonge mannen worden kwetsbaar. Overleven moet op hoop.
Internationale afspraken schuiven drie duurzame oplossingen voor vluchtelingenbescherming naar voren: lokale integratie in het asielland, hervestiging in een ander land of duurzame terugkeer. Geen van die opties is beschikbaar in de Afrikaanse landen waar Ali doorreist.
In Afrika wordt de overgrote meerderheid van de vluchtelingen opgevangen ‘in de regio’. Van de 27 miljoen personen die in de laatste halve eeuw in Sub-Sahara Afrika op de vlucht sloegen, zijn er meer dan 25 miljoen als vluchteling in die regio gebleven.
Toch zijn de Oost-Afrikaanse landen waar Ali doortrok geen veilige asiellanden waar hij kans maakte op een legaal verblijf met waardige opvang en integratiekansen. Boven op de vele miljoenen interne ontheemden, herbergt de regio enkele van de grootste vluchtelingenpopulaties ter wereld: Ethiopië vangt één miljoen migranten op de vlucht op, Kenia 750.000, Oeganda anderhalf miljoen, Zuid-Soedan 300.000.
Tegelijkertijd is de opvang van vluchtelingen er een van de meest ondergefinancierde ter wereld: nauwelijks 30 procent van de benodigde budgetten voor UNHCR, het VN-agentschap voor de vluchtelingen, wordt door de internationale gemeenschap effectief ter beschikking gesteld.
De EU ontwikkelt weliswaar een migratiebeleid met Afrikaanse partnerlanden waarin een betere bescherming van de rechten van vluchtelingen en migranten, naast de strijd tegen mensenhandel, steevast onder de uitgesproken prioriteiten figureert.
De realiteit is echter een stuk cynischer. De EU ziet er nauwelijks op toe dat wie gedwongen op de vlucht slaat in haar partnerlanden ook toegang krijgt tot de rechten waarin het Vluchtelingenverdrag (de zogenaamde Conventie van Genève uit 1951) voorziet, er zijn zo goed als geen integratie- en toekomstperspectieven in de regio. Ontwikkelingsgeld wordt herbestemd om grenzen te beveiligen.
De EU creëert geen legale en veilige alternatieven om personen op de vlucht uit de handen van criminele organisaties te houden of solidariteit te betuigen met de Afrikaanse landen die vluchtelingen opvangen.
Van de 30.000 hervestigingen waar ze zich in 2021-22 voor engageerden, hebben EU-landen slecht ongeveer de helft effectief uitgevoerd, en geen enkele uit de Hoorn van Afrika, Ali’s regio.
België hervestigde slechts 71 personen in 2022 en 287 in 2023. In plaats daarvan worden grenzen gemilitariseerd, onschuldige hand- en spandiensten aan migranten gecriminaliseerd, en de routes steeds gevaarlijker en duurder.
Ali’s schrik voor de autoriteiten onderweg toont aan dat zij geen partner in bescherming zijn, maar uitvoerders van het Europese migratiebeleid. Het ultieme doel van het beleid is migratie naar Europa af te remmen, en daarvoor wordt in Afrika een grensbeleid ontplooid dat de doodsangst en ontmenselijking in stand houdt.
Libië is een notoir voorbeeld van een Europees beleid dat deals sluit met regimes die voor een cheque met negen nullen hun handen vuil willen maken met het afschrikken van de rechteloze verworpenen der aarde.
Het oorspronkelijke akkoord tussen het Italië van toenmalig premier Berlusconi en het Libië van Khadafi wordt inmiddels door de EU gefaciliteerd. Ali maakte de genoegzaam bekende en wijdverspreide gevolgen ervan persoonlijk mee: opsluiting voor onbepaalde tijd in de Libische woestijn, onderworpen aan de willekeurige afpers- en folterpraktijken van smokkelaars, milities en veiligheidsdiensten, die migranten louter als handelswaar of lustobject beschouwen.
Door hoog in te zetten op het indammen van migratie, zonder humanitaire voorwaarden af te dwingen, is Europa uitermate chanteerbaar geworden door regimes die het met mensenrechten minder nauw nemen. Dit leidde onder meer tot een ongeziene toename en normalisering van verboden pushbackpraktijken aan Europa’s buitengrenzen.
Ook Ali doorstond de doodsverachting die daarmee gepaard gaat. In de Middellandse Zee besteedt de EU de redding en ontscheping van migranten, waar ze volgens het internationale zeerecht toe verplicht is, deels uit aan de Libische kustwacht, die een spectaculaire en proactieve voortrekkersrol op zich nam in het afschrikken, met dodelijke gevolgen – zie het incident met de Sea Watch reddingsboot in 2017.
In het In het laatste decennium leidde dit tot 30.000 vermisten en doden in onze Euro-Afrikaanse binnenzee.
In 2024 vonden er meer dan 300.000 geweldadige pushbacks plaats aan de Europese buitengrenzen. Die praktijk, waarbij mensen die asiel willen aanvragen met geweld worden teruggeduwd, zijn illegaal volgens het Europese en internationaal recht. Toch zijn ze standaardbeleid geworden en stegen we het afgelopen jaar naar een mogelijk recordaantal. Lees het artikel van 11.11.11.
De ingeslagen weg is voor steeds meer Europese landen slechts het begin van hun plannen in het Globale Zuiden. Met het zogenaamde ‘Australische model’ willen ze niks minder dan hun asielbeleid volledig uitbesteden: asielzoekers volledig van het grondgebied weren, en partnerlanden financieren voor het organiseren van de asielprocedure en opvang.
Het Rwandaplan van de Britse regering-Johnson en het akkoord van Italië met Albanië zijn de meest sprekende voorbeelden, maar ze kunnen onmogelijk in overeenstemming met het internationale recht uitgevoerd worden zonder onwaarschijnlijke investeringen en hervormingen op vlak van opvang en procedures in de partnerlanden.
Het is politieke sciencefiction, terwijl humane alternatieven uitvoerbaar zijn: vanuit de regio’s van herkomst substantiële aantallen vluchtelingen hervestigen, ter plaatse ook de uitbouw van betere vluchtelingenopvang ernstig ondersteunen en de inspanningen solidair verdelen tussen de EU lidstaten hoeft niet duurder te zijn en zal op lange termijn een grotere impact hebben op irreguliere migratie dan het huidige afschrikkingsbeleid.
Als Ali ondanks alles uiteindelijk toch de Europese buitengrenzen over geraakt, komt hij niet zonder meer aan in de veilige haven die ons mensenrechtendiscours belooft, of ooit beloofde.
De waarden en principes die we fundamenteel verklaarden, blijken uiterst buigzaam waar het vluchtelingen betreft: geen vrijheid en bescherming, maar opsluiting, kampen en een cultuur van ongeloof en wantrouwen.
Tussen lidstaten bestaat geen echte solidariteit, maar enkel crisismechanismen en eindeloze procedures. Voor wie op zoek is naar bescherming en kansen is de vrijheid van ‘Schengen’, met zijn interne open grenzen, gebarricadeerd door ‘Dublin’ – zoals de regels bekendstaan die asielzoekers zonder visa aan de buitengrenzen van de EU proberen de houden.
De ontmenselijking, die we met de spoken van het verleden voorgoed van het Europese grondgebied zeiden verjaagd te hebben, dreigt met het recent goedgekeurde Migratie- en Asielpact de nieuwe standaard te worden in de EU.
Ruben Wissing
Ruben Wissing is jurist gespecialiseerd in het asiel- en vluchtelingenrecht, verbonden aan de onderzoeksgroep Migratierecht (MigrLaw) van de UGent. In zijn onderzoek en lessen benadert hij het recht vanuit multidisciplinaire en kritische perspectieven. Hij is Brusselaar, vader van dochters en bestuurslid bij NANSEN, Globe Aroma en Needcompany.
Deze tekst verscheen eerder in het Magazine van De Munt / La Monnaie: https://www.lamonnaiedemunt.be/nl/magazine/3180-ali
Lees ook:
- Opera. Uit de schaduw: Ali en de verschrikkingen van de mensensmokkel https://cimic-npo.org/2025/10/24/66-015/
- The Making of Opera ‘Ali’ (YouTube) https://www.lamonnaiedemunt.be/nl/program/2659-ali
- De eerste opera van 900 Brusselse jongeren (YouTube) https://www.lamonnaiedemunt.be/nl/magazine/3267-ali
- Aantal illegale pushbacks aan Europese buitengrenzen explodeerde in 2023 In 2023 vonden er meer dan 300.000 gewelddadige pushbacks plaats aan de Europese buitengrenzen. Pushbacks, waarbij mensen die asiel willen aanvragen met geweld worden teruggeduwd, zijn illegaal volgens het Europese en internationaal recht. Toch zijn ze standaardbeleid geworden en stegen we het afgelopen jaar naar een mogelijk recordaantal. “Als België als EU-voorzitter één prioriteit zou moeten hebben, dan is het wel het stoppen van dit dodelijke, volstrekt illegale beleid”, aldus 11.11.11-directeur Els Hertogen. https://11.be/verhalen/aantal-illegale-pushbacks-aan-europese-buitengrenzen-explodeerde-2023
– Europese Commissie wil asielzoekers dumpen in landen waar ze nooit geweest zijn https://11.be/verhalen/europese-commissie-wil-asielzoekers-dumpen-landen-waar-ze-nooit-geweest-zijn
– 120.457 illegale pushbacks in 2024: een dodelijke realiteit aan de Europese grenzen https://11.be/campagnes/120457-illegale-pushbacks-2024-een-dodelijke-realiteit-aan-de-europese-grenzen
– Arizona’s migratiebeleid: chaos, leed en kosten https://11.be/expert/arizonas-migratiebeleid-chaos-leed-en-kosten
– EU herziet haar financiering aan Tunesië na aanhoudende schendingen van mensenrechten https://11.be/verhalen/eu-herziet-haar-financiering-aan-tunesie-na-aanhoudende-schendingen-van-mensenrechten
Lees verder (inhoud november 2025)
