Cognitieve strijders aan het ‘denkfront’. Russische Z-filosofen insinueren liberale hoogmoed en fascisme in Europa
Kerstin Holm schreef in de FAZ van 10 februari een merkwaardig artikel over een groep filosofen die de Poetin-politiek bekrachtigen en ‘onderbouwen’. Voor ons vreemd gedachtegoed dat in zekere zin doet denken aan het apocalyptische denken van de techmiljardairs rond Peter Thiel in de VS. Westerse ideeën over bijvoorbeeld emancipatie zouden leiden tot de ondergang. Hier volgt wat Holm heeft bijeen gelezen. We lezen mee.
Om het even wat er uit de bus komt bij de Russisch-Oekraïense ‘vredesonderhandelingen’, Rusland wil sowieso op lange termijn een militaristisch-imperialistisch land blijven.
De hoofdredacteur van het tijdschrift ‘Russia in global affairs’, Fjodor Loekjanov die tegelijk ook onderzoeksdirecteur is van de Valdai-club (nvdr: de Russische variant van de Bilderbergconferentie), verklaarde begin januari: zelfs als de kwestie-Oekraïne van de baan is, blijft er voor Rusland een massief complex van problemen bestaan tegenover het Westen.
Het huidige conflict in een context van verzwakkende internationale rechtsregels en instituties brengt ons – aldus Loekjanov – terug naar de 17de en 18de eeuw, toen Rusland zijn plaats in de wereld en zijn definitieve grenzen duidelijk maakte. Dat is een heel lang proces geweest en militaire sterkte was daarbij een beslissend middel.
Zelfs als het onduidelijk is of Rusland zijn invloedssfeer kan uitbreiden, zal in het opvoedingssysteem de militarisering van de maatschappij bovenaan prijken. De sociale en geesteswetenschappen leren dat gehoorzaamheid tegenover de machthebbers de eerste burgerplicht is. Westerse ideeën over bijvoorbeeld emancipatie zouden leiden tot de ondergang.
Alexander Doegin en de Ivan Iljin-school
De voordenker van een apocalyptische strijd tussen Rusland en het Westen, Alexander Doegin, is het hoofd van de Ivan Iljin-school voor Politiek aan de Universiteit voor Geesteswetenschappen in Moskou. Hij prijst de oorlog in Oekraïne en propageert al geruime tijd een terugkeer naar de ‘stralende Russische middeleeuwen’.
Doegin, een belezen autodidact, die zich uitspreekt voor antimoderne denkers zoals René Guénon en Julius Evola, maar ook voor Martin Heidegger, heeft net een leerboek van 900 bladzijden geschreven voor het vak dat hij ‘Westkunde’ (Westernologija) noemt. Daarin blijkt dat de westerse Verlichting en de Renaissance die tot liberalisme, genderpolitiek en transhumanisme hebben geleid, het absolute kwaad is.
Met sluitende argumenten en analyses houdt hij zich niet zo bezig. Hij geeft de voorkeur aan een duistere, dreigende retoriek, waarin verwijzingen naar het metafysische vooral de verticale autoriteit weerspiegelen en de leerling zijn nietigheid vooropstellen.
De goeroe van het Eurazië-denken instrumentaliseert op een politieke manier vooral de orthodoxe gebedspraktijk van het hesychasme (nvdr: mystieke contemplatieve orthodoxe traditie gericht op het bereiken van innerlijke stilte door het ‘Jezusgebed’) en leidt er een autoritair anti-Europees en nationaal-religieus systeem met sacrale macht uit af.
Z-Filosofen
De medestrijders van Doegin behoren allen tot de groep zogenaamde Z-filosofen – naar analogie met het Z-teken tijdens de Oekraïense veldtocht. Ze roepen op tot een mobilisatie tegen het Westen en definiëren het hele civiele en culturele leven van Rusland als het ‘achterland’ dat de militaire inzet moet ondersteunen.
Een van de ‘experts’ van Doegins Ivan Iljin-school is Vladimir Varava. Hij schreef vorig jaar een boek over de Sovjetschrijver Andrej Platonov (1899-1951) met als titel ‘De Russische soldaat is voor mij heilig’ en geeft ook een duiding van het begrip ‘Filosofie van de oorlog’.
Platonovs hoofdwerken zoals de romans ‘Tsjevengoer’ (nvdr: een monumentale surrealistische en satirische roman) en ‘Kotlovan’ (De bouwput) belichten tegelijk de utopische hoop van het Sovjet-socialistische project als zijn dystopische omkering. Dat verklaart dat zijn werk pas tijdens de perestrojka (eind van de jaren 1980) kon verschijnen.
Varava keert zich echter tegen de lezing van die klassiekers als ‘ontmaskering’ van de Sovjetstaat. Hij duidt ze aan de hand van verhalen uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog als een crypto-orthodoxe verdediging van het ‘zelfoffer’ van de Sovjetsoldaat. Dat zelfoffer garandeert dan de onsterfelijkheid van het volk zelf. Varava benoemt de overwinning als ‘het Sovjet-Pasen’.
Op een gelijkaardige manier vergeleek president Poetin naar aanleiding van Kerstmis de Russische soldaat met Christus, de Verlosser.
Varava ziet een directe lijn vanaf het Duitse fascisme – dat hij terugvoert op het rationalisme van Immanuel Kant – tot de huidige fascistische hoogmoed van het neoliberale Westen.
Tegenover de zondige westerse mens die alleen maar voor zijn plezier leeft, plaatst hij de ‘eenvoudige’ arme, fatalistische en politiek subjectloze Rus die dreigt vernietigd te worden door het Westen.
Euraziërs en de wereld redden door oorlog
Het boek behoort tot het project van Z-filosofen die ‘De grote correctie der namen’ willen lanceren. Het verwijst naar een idee van Confucius dat namen moeten overeenkomen met de werkelijkheid. In een essayverzameling met deze titel gaat Varava tekeer tegen comfortverliefdheid, zijnsvergetelheid, en het taboe van de oorlog in het liberale Westen. Hij plaatst daar Ruslands doel tegenover: de wereld ‘redden’ door oorlog.
Vitali Darenski doceert in het door Rusland geannexeerde Loehansk in Oekraïne. Hij noemt het onafhankelijke Oekraïne het project van ‘het gouden miljard’ en de Oekraïense taalpolitiek een ‘lingua-culturele genocide’ gepleegd tegen de Russen.
De Euraziër Anatoli Tsjernjajev lijst de foute begrippen op waarvan het Russische denken moet worden bevrijd. Begrippen als: ethiek, geweldvermijding, de rechtvaardige oorlog, ecologische ethiek; het zijn allemaal begrippen die de Russische soevereiniteit zouden hebben verzwakt.
Maar de Z-filosofen formuleren hun Kremlin-patriottisme zo halsstarrig fundamentalistisch dat ze door academische instituties de facto worden genegeerd.
‘Methodologen’
Van blijvende invloed is echter de denktraining ‘Methodologie’ uit de late Sovjetperiode. De uitvinder is de filosoof Georgi Sjtsjedrovitski (1929-1994). Hij beschouwde het menselijk denken als een soort programmeerbare software en ontwikkelde trainingen die politieke en economische functionarissen meer efficiëntie zouden kunnen bijbrengen.
Sjtsjedrovitski hield om het even welke sociale processen voor construeerbaar, onafhankelijk van de materiële werkelijkheid. In 1989 gaf hij toe dat hij voor de mensenmaatschappij geen andere toekomst zag dan een totalitaire organisatie.
Zijn beroemdste adepten zijn Sergej Kirijenko (nvdr: hij is eerste plaatsvervangende stafchef van de presidentiële administratie van Rusland sinds oktober 2016; hoofd van Rosatom Nuclear Energy Company tussen 2005 en 2016; speelt een grote rol in het beleid van de bezette Oekraïense gebieden) en de politiek-technoloog Timofej Sergejev die als verkiezingsexpert destijds de Oekraïense presidenten Leonid Koetsjma en Viktor Janoekovitsj adviseerde.
Sergejev, die in april 2022 opriep om de Oekraïense natie te ontbinden, beweerde al in 2021 – een jaar voor de Russische invasie – dat Oekraïne met haar streven naar EU-lidmaatschap een ‘nazi-eed’ had gezworen.
Volgens Sergejev heeft een groot deel van de Oekraïense bewoners het Europeaan-zijn begrepen als een uitnodiging tot een ‘hoogwaardiger ras’ te behoren.
De ‘zuiverheid van denken’ en de ‘zondepoel’ van Epstein
‘Methodologen’ hebben in de jaren negentig voor hervormers gewerkt. Onder president Poetin verspreiden ze echter revanchistische imperiale boodschappen. Een prominente vertegenwoordiger is de filosoof en politiek-technoloog Alexej Tsjadajev, die zich eind van de jaren 1990 inzette voor Boris Nemtsov (nvdr: 1997-1998 vicepresident van de Russische federatie, nadien tegenstander van Poetin, hij werd in 2015 neergeschoten in het centrum van Moskou).
Nu is Tsjadajev verbonden aan de Hogeschool voor Bestuurskunde in Moskou en ontwikkelt hij tegelijk drones als oorlogswapens (nvdr: hij is directeur van het Scientific Research Centre Oesjkoejnik, een bedrijf dat drones produceert voor het Russische leger).
Hij beweert dat het er in een oorlog niet zozeer over gaat om mensen te doden, maar wel om de wil en het wereldbeeld van de vijand te veranderen. Zoals aan het einde van de Koude Oorlog Sovjet-Rusland zijn ‘subject-zijn’ heeft moeten opgeven, moet nu het ‘subject’ Oekraïne gebroken worden.
Daarom spreekt hij van een ‘cognitieve oorlog’, ofschoon zijn land het Oekraïense broedervolk niet met argumenten, maar wel met bommen bestookt.
De zelfbewuste intellectueel Tsjadajev legt in zijn Telegram-kanaal met cynische spot uit waarom de ‘zondenpoel’ van Jeffrey Epstein zo attractief is geweest voor de westerse elite.
Epstein had wel geld en invloed, maar geen macht. Macht wordt bewezen wanneer veel mensen in de dood kunnen worden gejaagd zoals de Noord-Koreaanse heerser Kim Jong-un dat voor Rusland heeft gedaan. Tsjadajev had de kans onlangs Noord-Korea te bezoeken.
Hij polemiseert ook tegen de feministische opvatting ‘My body, my choice’, want voor hem is de mens een product van de maatschappij die legitieme aanspraken op hem of haar mag maken. Wekelijks voert hij videogesprekken over ‘Zuiverheid van denken’ (Tschistota ponimanija) met gelijkgezinden over de toestand aan het ‘cognitieve front’.
In een uitzending van januari met de titel ‘Filosofische strijdkrachten’ waren Tsjadajev, de politiek-technoloog Sergej Oeralov en de politieke filosoof Pavel Sjtsjelin het met elkaar eens dat de EU met Merz en Von der Leyen een nieuw ‘Reich’ vormen (ze gebruikten het Duitse begrip).
Dat kunnen ze – aldus de filosofen – niet verstoppen door listig met fluwelen handschoenen, soft power en LGBTQ voor de dag te komen. Hun bevinding is dat er van democratie geen sprake meer is en dat de ‘Übermenschen’ de ‘Untermenschen’ uit Oost-Europa domineren (ze gebruikten opnieuw de Duitse woorden).
En Russen die de politiek van hun eigen staat afwijzen en verraden, zouden daar (in de EU) met de status van zulke ‘Untermenschen’ worden beloond.
Kerstin Holm
Kerstin Holm (1958) is een Duitse schrijfster en journaliste, en werkt sinds 1987 voor de Frankfurter Allgemeine (FAZ).
Kerstin Holm (1958) is een Duitse schrijfster en journaliste, en werkt sinds 1987 voor de Frankfurter Allgemeine. Ze studeerde muziekwetenschappen, slavistiek, Romaanse en Germaanse filologie in Hamburg, München en Wenen. In 1987 werd ze in de redactie ‘Geisteswissenschaften’ van de FAZ opgenomen. Van 1991 tot 2013 berichtte ze vanuit de Gemeenschap van Onafhankelijke Staten (GOS: 12 ex-Sovjetrepublieken zonder de Baltische staten) over culturele en maatschappelijke thema’s, maar in het bijzonder over de Russische Federatie. In 2025 werd haar visum voor Rusland geweigerd.
(samenvatting en vertaling uit het Duits door Marc Colpaert)
Lees ook:
– Miljardair Peter Thiel en zijn ideologische strijd tegen de antichrist https://cimic-npo.org/2026/01/14/69-013/
– Messianisme en millenarisme van Rusland en van alle Russen, waar ze zich ook bevinden https://cimic-npo.org/2024/04/30/52-013/
– Waarom Afrikaanse landen zich liever niet bemoeien met de oorlog van Rusland https://cimic-npo.org/2022/05/31/33-009/
– Een pacifistisch geluid uit Oekraïne: in de hybride klem tussen NAVO en Rusland https://cimic-npo.org/2021/10/29/item26-004/
– The Putin Visit: India’s Delicate Dance on the Global Stage https://cimic-npo.org/2025/12/17/68-002/
– At least 49,000 soldiers and officers have deserted the Russian army since the beginning of the war in Ukraine https://cimic-npo.org/2025/05/28/63-013/
– Hoe extreemrechts de geschiedenis en de democratie vernietigt https://cimic-npo.org/2025/02/22/60-006/
– Lessen aardrijkskunde: over de toekomst van staatsgrenzen https://cimic-npo.org/2025/01/31/59-009/
– Olga Karatch: “It is very difficult not to fall into despair, not to become bitter, and not to break, but Martin Luther King taught us that Darkness cannot drive out darkness; only light can do that” https://cimic-npo.org/2025/01/31/59-011/
– Twee jaar na het begin van de oorlog: Connection e.V. en Pro Asyl bekritiseren de afwijzing van Russische dienstweigeraars https://cimic-npo.org/2024/02/29/50-005/
Lees ook (inhoud febuari 2026)
