Sterven is geboren worden
In India en Pakistan werd in drie denominaties (of religies) op dezelfde dag – 20 maart – de overgang gevierd naar een hergeboorte, een nieuwe lente, een nieuw begin. In de christelijke traditie gebeurt dat nu met Pasen.
Pasen was voor Meister Eckhart (1260-1328) telkens opnieuw een streven naar de Godsgeboorte. In zijn termen: het streven om Gods Zoon te worden. Met de scherpe geest die hij was, bedoelde hij geenszins dat alleen mannen Gods Zonen zouden kunnen worden.
Hij was zo bevriend met vrouwen, begijnen – die overigens toen het geestelijk voortouw namen – dat hij even goed had kunnen zeggen: iedereen moet proberen Gods Dochter te worden. Er leefde toen nu eenmaal een drie-eenheidsgedachte: Vader, Zoon (Dochter) en Geest (die ook vrouwelijk is) zijn één.
We hebben het vandaag moeilijk om daar ‘in’ te komen. Maar het is een kwestie van taalgevoeligheid. Men had het (joodse) verhaal van Jezus dat meer dan een millennium eerder door ‘leerlingen’ was ‘nagevolgd’, metaforisch naverteld.
En men ‘stotterde’ daarbij. Zoals men ook in alle culturen niet anders kan dan na-stotteren: in het judaïsme, in de islam, in het boeddhisme, het hindoeïsme. In alle culturen staat men naakt tegenover een werkelijkheid waarin het verstand ‘het niet uitgelegd krijgt’.
Verbeelding eist steeds weer haar plek. De symbolische uitdrukking daarvan vinden we in religie, poëzie, muziek, dans, beeldende kunsten, rituelen, enzovoorts.
In elke mens leeft een soort monnik, schrijft Raimon Panikkar. Het is een archetype, en het kan ook niet anders, en het zal altijd zo blijven omdat de mens een ontvangende soort is die – als hij/ zij dat wil – zichzelf er voortdurend aan kan en moet herinneren dat hij/zij niet ‘het’ antwoord is en ook niet het begin of het einde van alles.
Ik heb een boekje vertaald van Thomas Polednitschek, een Duitse theoloog-filosoof en psycholoog, die in zijn privépraktijk mensen filosofisch begeleidt. Dat bestaat dus in sommige landen.
Je kunt ook een filosoof opzoeken om een beetje bij te praten, samen na te denken over levensvragen. Je hoeft niet ziek te zijn om dat te doen.
Polednitschek coacht mensen met inzichten van de 14de-eeuwse filosoof en mysticus Meister Eckhart. De 13de en 14de eeuw stroomt over van wijsheid in zowat alle culturen op deze kleine aardbol. Toen werd filosofie nog niet gescheiden van vormen van spiritualiteit.
Wijze mannen en vrouwen gebruikten beelden, metaforen, verhalen niet als bewijzen, maar als openingen uit de benauwdheid, uit de ratio, uit de onbegrijpelijkheid van het ‘geworpen zijn’.
Bij Meister Eckhart is er geen tegenspraak tussen filosofie en ‘de navolging van de Nazarener’. Hij gaf de Nazarener een plek en de filosofie beaamde en volgde die weg. De boodschap was: ‘Word Gods Zoon’, ‘Word geboren’, ‘Word God’.
En wat moet je daar voor doen? Je ‘ego’ loslaten, plaats maken voor ‘God’ – een term die in alle talen verwijst naar een dimensie die niet kan gezegd, begrepen of verklaard worden, maar wel duidelijk aangeeft dat het ‘ik’ wordt uitgenodigd om het pad naar voltooiing, dus ook naar het sterven te gaan.
De korte mensheidsgeschiedenis heeft daaromtrent voor het ‘ik’ ontzettend mooi erfgoed achtergelaten. Onder andere Meister Eckhart is prachtig erfgoed: het is filosofische en spirituele waarachtigheid van zijn tijd.
Hier volgt zijn bijna blasfemisch klinkende Paasboodschap. Het is een hommage aan de vrije menselijke natuur, ook al kan de mens de ‘Godsgeboorte’ weigeren en in zijn benauwdheid opgesloten blijven.
“Hoe moet de mens ertoe komen dat hij een enige Zoon van de Vader zou zijn? Let goed op. Het eeuwige Woord nam niet deze of gene mens aan, maar het nam een vrije, onverdeelde menselijke natuur aan die zuiver was, zonder individuele trekken; want de natuurlijke vorm van de mensheid is zonder individuele trekken.”
“En daarom, omdat de menselijke natuur bij de aanname door het eeuwige Woord zuiver en zonder individuele trekken aangenomen werd, daarom werd het beeld van de Vader dat de eeuwige Zoon is, tegelijk tot beeld van de menselijke natuur. Want zo waar het is dat God mens is geworden, zo waar is het dat de mens God geworden is.”
Voor Meister Eckhart is de mens, die geen vervreemd of vervreemdend leven leidt, Gods Zoon. Het is de mens voor wie de scheppende Liefde (Logos, het eeuwige Woord) de motor is van denken en handelen. Het is de mens die ‘ja’ zegt tegenover wat het leven hem bezorgt: ook moeilijke uitdagingen, pijn en leed.
In zijn boekje ‘De monnik in jou’ schrijft Hein Stufkens, een ‘navolger’ van die andere 13de-eeuwse gigant, Franciscus van Assisi, het volgende: “Sterven is het leven teruggeven aan de Bron van waaruit je het ook ontving. Sterven is terugkeer naar een zee van liefde. De kunst van het sterven kunnen we al tijdens ons leven beoefenen.”
Marc Colpaert
Thomas Polednitschek, ‘Meister Eckhart. Filosofisch leven’, (vertaald uit het Duits door Marc Colpaert), uitgeverij Synthese, Waarbeke, 2025, 160 p. ISBN 978 90 6271 1871
Hein Stufkens, ‘De monnik in jou’, Dabar-Luyten, derde druk 2025, ISBN 978-90-6416-452-1
