Hormuz tussen Oost en West: méér dan een schaakbord
Wereldwijd vinden iedere dag ingrijpende schendingen op het gebied van de mensenrechten plaats en toch zijn nu alle ogen op één enkel gebied gericht. Noemen we het gemakshalve: de Straat van Hormuz. Ontelbare keren werd ingezoomd op de knik in de zee-engte, een soort ellenboog, die we nu uit het hoofd kunnen tekenen. We hebben al lang geen kaart meer nodig. Maar er rijzen hoe langer hoe meer vragen die telkens binnen de 24 uur anders moeten worden gesteld. De nood aan antwoorden groeit met de dag.
Wie deze nood dagelijks aan den lijve voelen, zijn de mensen in Iran die niet zozeer de bombardementen vrezen, dan wel een overeenkomst (een deal, notabene!) waarbij zijzelf geen rol meer spelen.
(Zie artikel in de De Standaard van 17 april (alleen voor DS-abonnees!): https://www.standaard.be/buitenland/iraniers-blikken-terug-op-de-voorbije-weken-ik-ben-niet-meer-de-persoon-van-voor-de-oorlog.-zoveel-hoop-koester-ik-niet-meer/146030075.html)
Net zoals India en China claimt ook Iran dat het aan de oorsprong van het schaakspel staat. Het woord ‘schaak’ gaat terug op het Oud-Perzische woord ‘shah’, wat ‘koning’ betekent. En iemand ‘schaakmat’ zetten betekent: de koning doden! Want de ‘shah’ is dan ‘mat’, dood. De tegenstander is uitgeschakeld!
Uit de oudste documenten die de regels van het schaakspel beschrijven, wordt inderdaad duidelijk dat schaken een vorm van wargame is. Het ging er om de bewegingen van de ‘vijand’ zo te doorzien dat je kon voorspellen wat diens volgende beweging zou kunnen zijn. Het kwam erop neer om vooruit te leren denken en mentaal de reeds voorgenomen strategie te wijzigen wanneer de tegenspeler toch niet die ene zet deed die men had verwacht, en waarbij aanvallen de beste verdediging werd.
Hoe wendbaar ben ik als speler? Gisteren was de Straat van Hormuz open? Daarop bouw je een nieuwe zet! Is ze deze morgen gesloten? Daarna volgt weer een andere zet. Men houdt steeds de blik open op meer dan één mogelijkheid tegelijk.
Uiteraard is de inzet die nu aan de orde is niet alleen onmetelijk groot geworden, maar ze breidt zich uit over de hele wereld. Er is geen nobel spel meer aan de gang tussen ridders van twee vijandige legers die naar een overeenkomst toewerken.
Sinds het einde van de 19de eeuw is het ‘krijgsspel’ weer ‘aan zet’. Vandaag bepaalt AI de strategie en is ze betrokken bij het uitvoeren ervan. Ook hier te lande zijn overal war rooms geïnstalleerd waar de militaire verrichtingen gevolgd worden alsof het om een schaakspel zou gaan. Maar de spelers kunnen moeilijk nog meer verschillend zijn.
Wie iedere zet (van zichzelf) een meesterzet noemt, speelt duidelijk volgens eigen (afwijkende) regels. De huidige Iraanse premier noemde de eerste poging vanuit de VS tot onderhandelen als onderdeel van het globale schaakspel: “een onderhandelen met zichzelf”.
W. R. Polk, Midden-Oosten-expert en voormalig lid van een denktank rond strategieën (onder andere tijdens de Irak-crisis), beschreef in zijn memoires hoe Iran steeds de uitzondering bleek. Welke mogelijke reactie er vooraf ook werd berekend, steeds volgde er iets totaal anders en onvoorzien.
Het is duidelijk hoe moeilijk de diepgewortelde Iraanse cultuur te begrijpen valt. Niet hoever de wortels teruggrijpen, eerder hoe diep ze verankerd zijn. Te beginnen met het woord ‘Hormuz’, niet zomaar een naam voor een smalle doorgang!
Het woord heeft een duizend jaar oud bestaan geleid dat in opeenvolgende linguïstische transformaties nog rechtstreeks verwijst naar de leer van Zarathustra waar de godheid van het licht Ohrmuzd heet.
In deze tijd van oorlog voeren klinkt het ongeloofwaardig te appelleren aan een cultuur die zeven millennia heeft standgehouden. Maar als je met deze cultuur wilt onderhandelen, is het wellicht nodig die cultuur beter te leren kennen. Het Iraanse volk is artistiek, fijnzinnig, welbespraakt, bewust van haar beschaving die niet mag worden ‘uitgewist’ door onbehouwen, vreemde politieke leiders.
‘Onderhandelen’ houdt respect in en valt niet samen met ‘dealen’.
Een verhouding die geen vorm van behoudsgezindheid is. Eerder een ongebroken talent dat wordt doorgegeven, samen met het herhaalde herbronnen bij wat de oorsprong ervan uitmaakt. En de moed daartoe opbrengen.
Het is de Iraanse cultuur die de manifestaties hiervan gedurende millennia in stand heeft gehouden, en die haar juiste uitdrukkingsvormen heeft doen ontstaan. En niet omgekeerd.
De tijd is gekomen voor een soevereiniteit vanuit de afzonderlijke mens. Het kan er voortaan enkel om te doen zijn het ‘koningschap’, beeld voor deze soevereiniteit, nu in zichzelf mogelijk te maken. Ieder op zijn eigen manier. Zowel in het Oosten als in het Westen.
Christine Gruwez
Christine Gruwez (1942) studeerde Klassieke Talen en Filosofie (BA) en Iranistiek (MA). Ze is antroposofe, verbonden met Dornach (Zwitserland), oud-lerares Steinerschool Antwerpen, docente CIMIC, en begeleidde jarenlang seminars en reizen in het Nabije en Midden-Oosten. Publicaties: Tijdgenoten onderweg, Via Libra, De vrijheidsimpuls van de islam, Vrij geestesleven, Meditaties over onmacht.
Lees ook:
– Caught in the Crossfire
The Iranian voices the world needs to hear (14 april 2026) https://bertwander.substack.com/p/caught-in-the-crossfire
– Christine Gruwez over Iran: “Breuklijnen in de Iraanse samenleving lopen niet tussen groepen, maar in de mensen zelf, dwars door hun hart” https://cimic-npo.org/2020/02/15/christine-gruwez-over-iran-breuklijnen-in-de-iraanse-samenleving-lopen-niet-tussen-groepen-maar-in-de-mensen-zelf-dwars-door-hun-hart/
– Iran’s crackdown: why security forces are shooting demonstrators straight in the eye https://cimic-npo.org/2026/01/14/69-005/
– Rana Kruse: “Iran, Iran… hoe moet het verder?” https://cimic-npo.org/2026/03/30/71-008/
– No to War in Iran – Joint Call from Conscientious Objectors from Turkey, Cyprus, Greece, and Israel https://cimic-npo.org/2026/03/30/71-010/
– ‘De wonde, en het recht op kwetsbaarheid’ https://cimic-npo.org/2024/05/27/53-003/
– Blood after Blood’ – Mahoor op MBC Persia https://cimic-npo.org/2023/01/28/39-003/
