Preventieve gezondheidszorg: waarom we de kraan moeten dichtdraaien
Elk jaar zamelen acties zoals ‘Kom op tegen Kanker’ miljoenen euro’s in voor onderzoek en behandeling. Dat is cruciaal, maar het blijft dweilen met de kraan open als we niet tegelijkertijd inzetten op preventie. Waarom wachten we tot mensen ziek worden, in plaats van te voorkomen dat ze ziek worden? De overheid zou veel meer moeten investeren in het tegengaan van risicofactoren zoals giftige stoffen, ongezonde voeding en voedselwoestijnen. Maar waarom gebeurt dat niet? Hebben lobbygroepen hierin een grotere stem dan de gezondheid van burgers?
PFAS: Europa trekt aan de bel, België blijft achter
In Europa worden stappen gezet om PFAS, de zogenaamde ‘eeuwige chemicaliën’, uit te faseren. Zo heeft de Europese Unie sinds 2024 strengere limieten ingesteld voor PFAS in drinkwater, en vanaf 10 oktober 2026 treedt een verbod in op PFHxA (een veelgebruikte PFAS-variant) in consumentenproducten zoals regenkleding, voedselverpakkingen en brandblusschuim.
In Nederland en Denemarken zijn er al nationale verboden op bepaalde PFAS-toepassingen, en in 2025 stemden de EU-lidstaten in met een voorstel om het gebruik van PFAS in brandblusschuim verder te beperken.
De verwachting is dat de Europese Commissie tegen eind 2026 een breed PFAS-verbod zal invoeren, na wetenschappelijke evaluatie door het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA).
In België blijft het beleid echter achter. Hoewel er wel sectorale beperkingen zijn (zoals voor blusschuim en textiel), ontbreekt een algeheel verbod. De PFAS-vervuiling in Antwerpen is zo ernstig dat landbouwgronden onbruikbaar zijn geworden, maar concrete maatregelen om de uitstoot te stoppen blijven uit. Waarom wacht België op Europa, in plaats van zelf het voortouw te nemen?
Pesticiden: versoepelde normen in Vlaanderen, strenge regels elders
Terwijl Vlaams minister Jo Brouns (CD&V) de normen voor pesticiden versoepelt, zetten andere Europese landen en regio’s juist strengere regels door. Brussel verbiedt sinds 2025 alle gevaarlijke pesticiden op zijn grondgebied, en alleen producten met een laag risico zijn nog toegestaan.
De Europese Commissie streefde oorspronkelijk naar een halvering van het pesticidegebruik tegen 2030, maar trok dit voorstel in 2024 onder druk van de landbouwlobby in. Volgens het Europees Milieuagentschap (EEA) is het gebruik van pesticiden nog steeds een groot risico voor de volksgezondheid en het milieu, en zijn er veel grotere inspanningen nodig om de nulverontreinigingsdoelstellingen te halen.
Faustine Bas-Defossez van het Europese Milieuagentschap was recent aanwezig op een High-Level dialogue on Fertilisers van de Europese Commissie en signaleerde met terechte verbijstering dat de landbouw- en meststoffenlobby de crisis in het Midden-Oosten gebruikte als excuus om te pleiten voor minder milieubescherming en meer deregulering.
Ze pleiten voor kortetermijnoplossingen, terwijl ze de echte oorzaken negeren: onze afhankelijkheid van externe input, een voedselsysteem dat ver buiten de planetaire grenzen opereert, en onhoudbare productie- en consumptiepatronen.
Misleidende claims over ‘voedselzekerheid’ werden gebruikt, terwijl de EU helemaal geen voedseltekort kent. De echte uitdagingen zijn betaalbaarheid, toegankelijkheid en de drievoudige crisis van natuurverlies, vervuiling en klimaatverandering. Het verzwakken van milieubescherming zal deze problemen alleen maar verergeren.
Voedselwoestijnen: ongezonde keuzes als enige optie
Rond scholen en in achtergestelde wijken neemt het aanbod van gezonde voeding af, terwijl fastfoodketens en supermarkten vol zitten met bewerkte producten.
Uit onderzoek van de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) blijkt dat kinderen in wijken met weinig gezond voedselaanbod vaker obesitas en diabetes ontwikkelen. Dit is zorgwekkend, omdat een dieet rijk aan bewerkte voedingsmiddelen, rood vlees en arm aan vezels het risico op darmkanker verhoogt. Aan de andere kant kunnen groenten, fruit en volle granen helpen beschermen tegen de ziekte.
Toch blijft het beleid achterwege. Waarom worden er geen strenge regels opgelegd aan de voedingsindustrie? Waarom worden er geen fiscale maatregelen genomen om gezonde voeding betaalbaarder te maken? Is het omdat de voedingslobby een grotere invloed heeft dan de gezondheid van onze kinderen?
Preventie bespaart geld
Preventieve gezondheidszorg is niet alleen goed voor de gezondheid, maar ook voor de portemonnee. Uit een studie van de OESO blijkt dat voor elke euro die wordt geïnvesteerd in preventie, tot wel vier euro kan worden bespaard op de kosten van gezondheidszorg.
Toch blijft de overheid achterwege. Is het omdat preventie minder zichtbaar is dan een nieuw ziekenhuis of een dure behandeling? Of is het omdat preventieve maatregelen vaak ingaan tegen de belangen van machtige industriële lobbygroepen?
Conclusie: wie heeft er baat bij?
Het is tijd dat de overheid de kraan dichtdraait. Dat betekent strenge regels voor giftige stoffen, een verbod op PFAS, en een actief beleid om voedselwoestijnen tegen te gaan.
Het betekent ook dat we moeten durven te vragen wie er baat bij heeft dat dit niet gebeurt. Zijn het de lobbygroepen die de politiek beïnvloeden? Of is het gewoon een gebrek aan visie?
Eén ding is zeker: als we nu niet investeren in preventie, zullen we later veel meer moeten betalen – zowel in geld als in menselijk leed.
Koen Stuyck
