Een ‘ander’ jodendom? Maimonides en de Sefarden. Ballingschap als een filosofisch ideaal
Er is onlangs een nieuwe Engelse vertaling verschenen van Maimonides’ hoofdwerk, de Gids voor de Verdoolden, dat nog steeds niet in het Nederlands werd vertaald.
Het is een complex werk dat voor velen even lastig is als het werk van Spinoza. ‘Verdoold’, verdwaald of in de war zijn de mensen die het leven alleen vanuit openbaring of geloof kunnen vatten. De ‘gids’ is het ‘redelijk’ inzicht dat niet in tegenspraak is met de openbaring of het geloof, maar niet voor iedereen is weggelegd.
Maimonides (ca. 1138-1204) verkondigt dat we God moeten kennen, en niet slechts in Hem moeten geloven: “men bemint God slechts door de kennis waarmee men Hem kent”. Voor Maimonides hebben de voorschriften van de Torah een redelijke grondslag. Die wil hij verduidelijken.
In een interessant NRC-artikel (echter alleen toegankelijk voor abonnees) legt islamkenner en wetenschapsfilosoof Michiel Leezenberg uit dat de recente Engelse vertaling een nieuw licht werpen op het moeilijk te begrijpen werk van misschien wel de belangrijkste filosoof uit de Joodse traditie.
Maimonides werd omstreeks 1138 geboren in Cordoba. Het islamitisch Spanje van toen wordt vaak voorgesteld als een tolerante regio waar moslims, joden en christenen vredevol samenleefden. Maar er zijn ook de verhalen van onderdrukking.
Leezenberg noemt die interpretaties ‘te simpel’. Vergeleken met de christelijke wereld van die tijd was er weliswaar relatieve tolerantie in de wereld van Maimonides, maar het religieuze klimaat was veranderlijk als gevolg van (onder meer politieke) omstandigheden. Dit kan worden afgelezen aan de omzwervingen van Maimonides.
Tijdens zijn jeugd was de Almoraviden-dynastie nog aan de macht. Ze beschermde volgens het islamitische recht de joodse en christelijke gemeenschappen. Maar vanaf 1148 regeerde de eerder fundamentalistische Almohaden-dynastie, die probeerde niet-moslims tot de islam te bekeren.
Maimonides (en zijn familie) zag zich gedwongen Cordoba te verlaten, maar hij bleef wel in de Almohadische staat wonen, namelijk in het Marokkaanse Fez. Daarna trok hij naar Palestina, waar het door de kruisvaarders voor joden nog onveiliger was dan in het Almohadenrijk.
Uiteindelijk vestigde Maimonides zich in Egypte. Eerst onder de sjiitisch georiënteerde en filosofisch geïnteresseerde Fatimiden en later onder de strikt soennitische Ayyubiden, de relatief tolerante dynastie van sultan Aladin. Daar kon hij zijn werk als filosoof, theoloog en hofarts verderzetten tot zijn dood in 1204.
Leezenberg geeft aan dat Maimonides geliefd was in Egypte en dat islamitische tijdgenoten met veel waardering over hem en zijn werk schreven. “Voor Maimonides waren noch de Almohaden, noch moslims in het algemeen de vijand of de Ander; integendeel, hij groeide op in een cultuur van Arabisch-islamitische literatuur en filosofie, en van Almohadische theologie; thuis sprak hij Arabisch en hij beschouwde Arabisch en Hebreeuws zelfs als één en dezelfde taal.”
De Gids voor de Verdoolden is niet in het Hebreeuws, maar in het Arabisch geschreven. “Het technische vocabulaire ervan is geheel aan de islamitische filosofie en theologie ontleend. Maimonides’ werk en de Middeleeuwse joodse filosofie als geheel, is letterlijk ondenkbaar zonder deze achtergrond in het islamitische filosofische denken en in het Arabisch als cultuurtaal”, aldus Leezenberg.
Redelijk inzicht
Leezenberg wijst erop dat het voor ons, bewoners van de Lage Landen, goed is dat deze nieuwe vertalingen er zijn, omdat Maimonides onontbeerlijk is voor een correct begrip van Spinoza.
Leezenberg sluit zich aan bij de visie van Steven Nadler dat het onmogelijk is om het ‘Theologisch-Politiek Traktaat’ van Spinoza te bespreken zonder Maimonides erbij te betrekken. Beiden gaan uit van dezelfde thema’s: de verhouding tussen filosofisch denken en religieuze openbaring, en het redelijk inzicht als basis voor geluk.
Het artikel van Leezenberg werpt plots een heel ander licht op het joodse denken en brengt de grondige verschillen naar boven tussen de traditie van Sefarden en Asjkenazi.
Maimonides was net zoals Spinoza van Iberisch-joodse afkomst. Beiden waren ballingen, maar – zo voegt Leezenberg eraan toe – “voor geen van beiden is ballingschap (galut) een centraal filosofisch of theologisch thema. Beiden beschouwden het bestaan van een joodse staatvorm als een historische toevalligheid zonder theologische relevantie”.
En merkwaardig met het oog op de actualiteit: “Nergens in Maimonides bespeur je een idee dat hij eigenlijk thuishoorde in Erez Israel. Hij bleef zichzelf altijd ha-Sefardi ofwel de Spanjaard noemen, en nergens schrijft hij dat de joodse ballingschap kan of moet worden beëindigd vóór de komst van de Messias aan het einde der tijden.”
“Ook het religieuze idee van de Joden als een uitverkoren volk lost bij Maimonides op in een universalistisch religieus en filosofisch humanisme. Aan het messiaanse einde der tijden, verdwijnt zelfs het onderscheid tussen Joden en heidenen.”
Volgens Leezenberg lijkt Maimonides “ballingschap of vervreemding dan ook eerder te beschouwen als een filosofisch ideaal dan als een theologisch gegeven: in zijn visie is de filosoof geen heerser in de stad, zoals bij Plato, maar eerder een balling of een vreemdeling, die zijn idealen niet in de praktijk kan brengen. Dat is een idee dat ook al bij klassieke islamitische denkers als al-Farabi en Ibn Bâjja te vinden valt”.
Volgens de nieuwe vertalers maakt de ‘Gids voor de Verdoolden’ duidelijk dat er een groot verschil is tussen de klassieke en moderne joodse filosofie. Wat er dan in de tussenliggende eeuwen is veranderd, vraagt Leezenberg zich af.
“Het simpele antwoord is dat de moderne joodse filosofie geen Sefardische, maar een Asjkenazi-achtergrond heeft: ze is ontstaan in Centraal- en Oost-Europa, en tegen de achtergrond van de moderne Duitse filosofie van, met name, Hegel en van de Russische receptie daarvan.”
“In het licht van Hegels notie van Volksgeist werd het jodendom nu geherdefinieerd van een verzameling wetten en rituelen tot een ‘religie’ in de moderne (en specifieker protestantse) zin van ‘geloof’, of wat in het Engels zo mooi faith wordt genoemd; en het Joods-zijn werd geherdefinieerd tot een (religieuze en/of nationale) identiteit.”
“Voor Maimonides en Spinoza daarentegen is het jodendom geen geloof of identiteit, maar primair een verzameling wetten, riten en ceremoniën.”
Leezenberg besluit: “Spinoza staat op deze punten dus dichter bij Maimonides en bij de klassieke islamitische filosofie, dan bij moderne joodse denkers zoals Martin Buber, Franz Rosenzweig en Emmanuel Levinas, en bij de hedendaagse academische wijsbegeerte.”
“Zonder zijn achtergrond in Maimonides kan Spinoza niet adequaat begrepen worden: en op zijn beurt kan Maimonides niet adequaat begrepen worden zonder zijn achtergrond in de klassieke islamitische filosofie. Zo toont deze nieuwe vertaling van Maimonides’ Gids hoe rijk en complex de joodse filosofische traditie is, en hoe diepgaand de breuk is tussen het klassieke en het hedendaagse joodse denken.”
Marc Colpaert
Het NRC-artikel (echter alleen toegankelijk voor abonnees!) van islamkenner en wetenschapsfilosoof Michiel Leezenberg: https://www.nrc.nl/nieuws/2026/05/12/de-ware-filosoof-blijft-altijd-een-vreemdeling-a4927263?utm_source=mail&utm_medium=email&utm_campaign=share&utm_term=share-modal
Andere recente publicaties over Maimonides’ werk:
Lenn Evan Goodman, A Guide to the Guide to the Perplexed: A Reader’s Companion to Maimonides’ Masterwork, Stanford University Press, 2024, 270 p. ISBN 978-1503637474
Ross Brann, Moses Maimonides. A very Short Introduction, Oxford University Press, Oxford, 2026, 168 p. ISBN 978-0197536988
