Christa Wolf (1929 -2011) over Tsjernobyl: een ‘defect’, het nieuws van een dag (Störfall, Nachrichten eines Tages)
De DDR bestaat nog in 1986, maar wankelt. Christa Wolf, een van de meest gerenommeerde DDR-auteurs van die tijd, wordt jarenlang door de Stasi gecontroleerd, gevolgd en afgeluisterd. Het nieuws over wat er in Tsjernobyl op 26 april 1986 gebeurt, wordt op de DDR-televisiezenders omfloerst meegedeeld. Wolf schrijft erover.
Door het kernongeval werden grote gebieden in Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland radioactief besmet. Op lange termijn is vooral de radioactieve besmetting met cesium belangrijk. De weersomstandigheden tijdens de duur van het ongeval zorgden voor een zeer onregelmatige verspreiding van de radioactiviteit. In totaal werd een oppervlakte van ongeveer 150.000 km² in de drie landen ernstig besmet met radioactief cesium.
In haar literaire fictieve monoloog ‘Störfall, Nachrichten eines Tages’ (1987) beschrijft Christa Wolf ironisch, cynisch ook en met ingehouden woede een dag vol onzekerheid en angst om wat komen gaat.
De bloesems van de kersenbomen exploderen. Maar in de lente van 1986 kan het woord exploderen daar niet meer voor gebruikt worden omdat het verwijst naar de kernexplosie in de kernreactor van Tsjernobyl.
Terwijl de verteller de hele dag naar de waarschuwingen op het nieuws luistert, ondergaat haar broer een riskante hersenoperatie. Twee ‘defecten’: een collectieve en een individuele catastrofe op één dag. Christa Wolf beschrijft het onwezenlijke dat in een mensenleven binnenbreekt, losgeslagen krachten waarover we geen controle hebben.
Op die dag wil een oude boer plantaardappelen in de grond steken, maar men raadt het werken in de tuin af. De auteur kijkt televisie en heeft het manipulatief gedrag van interviewers en geïnterviewden door.
‘Störfall’ is Christa Wolfs antwoord op een vraag die op dat moment niet kon worden beantwoord: wat is er op deze dag met de mensen gebeurd? Ze beklemtoont dat het boek niet autobiografisch mag worden begrepen.
Op 4 november 1987 kreeg Wolf in München de Geschwister Scholl Preis voor ‘Störfall’. In de motivering van de jury luidde het: “Het woord Störfall – een ‘defect’ – is een bagatellisering, een sussen en een verdoezeling van de zaak; het is een afschuwelijk woord voor de verteller van deze stille, private monoloog, die bijna sprakeloosheid uitdrukt ten aanzien van de verschrikking”.
“Het boek moest een ‘defect’ zijn in het verloop van het gemakkelijke denken, in het verdringen van het gevaar van de ecologische catastrofe die ons bedreigt en die we niet willen weten…”
Een fragment uit ‘Störfall, Nachrichten eines Tages’ (p. 110 – 114):
Op die avond hebben ze op verschillende tv-kanalen voor het eerst de impact van de vernietigde reactor getoond, een beeld dat we ons met de tijd zouden inprenten zoals het symbool van de atoompaddenstoel.
Ze hebben heren voor de camera’s gebracht die alleen al door hun grijze of grijsblauwe pakken, door de daarbij passende dassen, door hun daarbij horende coiffure, door hun overwogen woordkeuze en hun ambtelijke pose een rustige uitwerking uitgestraald hebben – helemaal in tegenstelling tot de paar jongere bebaarde pulloverdragers, die door hun opgewonden spreken en heftig gesticuleren de verdenking opwekten dat ze de microfoon onrechtmatig hadden afgepakt, en ik heb aan de lui in het land moeten denken, aan de werkende, stille mensen in de beide landen, die ’s avonds hun blikken voor het scherm verenigen, en mij is duidelijk geworden: er zal minder geluisterd worden naar de mensen in pullovers dan naar die in maatpakken met hun bedachtzame meningen en bedachtzaam gedrag; kijkers willen ’s avonds na een vermoeiende dag in de sofa zitten zoals ik en hun bier drinken – of hun wijn zoals ik – , en ze willen iets te zien krijgen dat ze opmontert, en dat kan een ingewikkelde moordcase zijn, maar het mag niet te dichtbij komen, en dat is ook het normale gedrag dat ons werd bijgebracht, zodat het onterecht zou zijn hen dit gedrag kwalijk te nemen alleen maar omdat het ertoe bijdraagt ons om te brengen.
Ook bij mezelf heb ik een sterke drang naar dit normaal gedrag vastgesteld. Mijn wijn was goed gekoeld en hij had groenachtig gefonkeld toen ik het glas tegen de lamp hield, en ik heb me goed gevoeld in mijn sofa, in deze ruimte in dit oude huis.
Ook jij, broer, zou weer gezond worden, en waarom zou er ook voor een heleboel andere problemen geen goede oplossing worden gevonden? Zo mocht voor mij alles nog een hele tijd blijven zoals het was, en met deze geheime hoop heb ook ik de tv-heren beluisterd.
Op het ene kanaal hebben ze zich uitvoeriger met de wolk beziggehouden die nu ook een beetje tot onze grote tv-familie behoorde zoals bij wijze van spreken een vies kind, en als ik het goed begrepen heb, moet onze wolk zich ergens opgedeeld hebben, of: ze is op de ene baan weggetrokken en op een andere baan teruggekeerd; in elk geval was Noord- en Zuid-Europa getroffen door haar jammerlijke radioactieve waarden; maar de boeren die heel wild voor de camera gescholden hebben omdat niemand hen kon zeggen wie de ondergeploegde sla zal vergoeden, heb ik ook niet kunnen helpen; hun geld was hun probleem.
Mijn probleem was daarentegen of wij ons in een crisis als deze bij Noord-Europa moesten rekenen, wat we in andere gevallen lichtvaardig en uit ijdelheid doen, dan wel of we niet toch nog tot Midden-Europa behoorden.
Intussen hebben de heren in maatpak alle veiligheidsfactoren opgesomd die een reactorongeval uitsloten en ze hebben voor ons nogmaals alle redenen genoemd die het zogezegde vredevolle atoomgebruik ‘absoluut noodzakelijk’ – dat waren hun woorden – deden blijken en als een van hen niet meteen op een argument gekomen is, dan heeft een andere hem geholpen; het was zoals tijdens een goede les op school en ik heb zo opmerkzaam geluisterd dat ik na enkele minuten in staat was om hen vóór te zeggen; dat deed ik ook bij wijze van probeersel en het had bijna steeds geklopt.
Maar dan heeft de moderator die geïnteresseerd was geweest in het verspreiden van een omzichtige sfeer geloofd dat men een van beide heren kon vastnagelen op de uitspraak dat, bij dit bijzonder vooruitstrevend aspect van wetenschap en techniek, absoluut foutloze prognoses konden worden gemaakt over de besproken installaties.
‘Vanzelfsprekend!’ – dacht ik de aangesproken heer vooruitdenkend te kunnen helpen, maar daar was ik te vlug geweest; want toen moesten de moderator en ikzelf tot onze pijnlijke verrassing vaststellen dat de betrokkene zich niet op die uitspraak liet vastnagelen, hoe tegemoetkomend hij ook was.
Nu, hebben we hem horen zeggen, absoluut foutloze prognoses zijn er voor een zo jonge tak van de technologie evenwel niet. Men moet, zoals altijd bij nieuwe technologische ontwikkelingen, met een bepaald risico rekening houden, tot men ook deze techniek volkomen beheerst. Dit is een wet die ook geldt voor het vredevol gebruik van atoomenergie.
Nu had ik koude rillingen moeten krijgen. Nu zou ik ontdaan of kwaad moeten worden. Maar niets van dat alles. Ik heb immers geweten dat zij het wisten. Alleen dat zij het ook zouden uitspreken, al was het maar deze ene keer – dat had ik niet verwacht.
Er is mij een brief te binnen geschoten, waarin ik bezwerend – hoe anders? – iemand zou willen meedelen dat het risico van atoomtechnologie met bijna geen enkel ander risico vergelijkbaar is en dat men in geval van een minimale onzekerheidsfactor zou moeten afzien van deze techniek.
Voor deze brief in mijn hoofd is er geen adres opgedoken, en dus heb ik gevloekt en een ander tv-kanaal gezocht. Meestal heb ik niet de kracht om de TV uit te zetten, al helemaal niet op die avond.
Dat kan je nu ‘verslaving’ noemen, mijn broederhart, en jij hebt dat verwijtend zo genoemd; ik ga je niet tegenspreken. Voor iedereen een drukknop, zoals voor ratten, voor iedereen zijn zwakke plek waar de zegeningen van de beschaving kunnen binnendringen.
Ik heb kunnen kiezen tussen twee filmen die ik allebei al kende. In de oudere zwart-witfilm heeft de acteur die de man van Ingrid Bergman speelde, geprobeerd om haar, zijn vrouw, gek te maken – met behulp van flakkerende gaslampen en andere primitieve verschijnselen.
In de andere lukt het een ouder wordende Engelse officier van de geheime dienst die eigenlijk al gepensioneerd is, met zijn ouderwetse psychologische methoden een agent van de vijand in het hart van de eigen centrale te ontmaskeren. In smaakvolle bruine tonen, met ervaren acteurs.
Ik heb voortdurend op de toets gedrukt en van elke film ongeveer de helft gezien. Of dit voortdurend schakelen een goede hersentraining is dan wel mijn concentratiecapaciteit verzwakt, is op die avond de minste van mijn zorgen geweest.
Ik heb me boven de agenten van de twee wereldsystemen verheven gevoeld, omdat die niet wisten en gedurende lange, wellicht te lange tijd niet zouden ontdekken dat hun beroep geen zin meer had.
Een, twee, drie radioactieve wolken uit een, twee, drie reactoren op verschillende plekken van de wereld en de regeringen zouden er uit zelfbehoud moeten toe overgaan hun geheimen zelfs aan de andere zijde op te dringen.
Maar natuurlijk heb ik mij geen illusie gemaakt dat de opdrachtgevers van deze sympathieke agenten vanavond al beseft hadden dat deze radioactieve wolk de kracht bezat om de vijand – als vijand – tot niets te reduceren; dat van de offers die ze nu categorisch van ons eiste ook het offer van het afzweren van de vijand behoorde.
Ik heb me moeten afvragen of de simpele drift van zelfbehoud bij mensen die zich lang genoeg concentreren op de vernietiging van de tegenstander, überhaupt overeind kan blijven…
Postscriptum
Schrijver of kunstenaar zijn in een autocratisch of pseudo-democratisch regime is verschrikkelijk moeilijk. Men leert te zwijgen, maar moet en wil tegelijkertijd spreken of uitdrukking geven aan wat je ten diepste beroert.
Ondertussen word je bespioneerd, eventueel benaderd om ‘mee te werken’ voor de natie. Zo werd er in de Stasi-archieven bezwarend materiaal gevonden waarin Christa Wolf zelf (als dertigjarige) van 1959 tot 1962 IM was geweest, ‘Informeller Mitarbeiter des Ministerium der Staatssicherheit’.
In 1993 werd ze daar in de (vooral westerse) pers zwaar voor aangepakt. Uiteindelijk bleek de hele affaire op niets uit te draaien, maar haar leven en haar werk werd overschaduwd door geruchten die niet meer konden worden uitgewist.
De schaarse ontmoetingen met de schrijfster hadden voor de Stasi ‘niets opgeleverd’. Vast stond daarentegen dat over Christa Wolf 40 banden bestonden waarin de spionage en controle door de Stasi uit de doeken werd gedaan.
Het was in die ‘slachtoffer-akten’ over zichzelf dat Wolf enkele bladzijden ontdekte waaruit bleek dat ze gedurende drie jaar een IM, ‘een informele medewerkster’ was geweest.
Hermann Vinke heeft in zijn beklijvend werk ‘Akteneinsicht Christa Wolf, Zerrspiegel und Dialog, Eine Dokumentation’ (Luchterhand Literaturverlag, Darmstadt, 1993) uitvoerig daarover bericht.
Wolf verwerkte de hetze in haar boek ‘Stadt der Engel, oder the overcoat of dr. Freud’ (Suhrkamp, 2010) tijdens en na haar verblijf in Los Angeles in 1992-1993. In 2011 overleed ze op 82-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Berlijn.
De verwerking van het veertig jarig DDR-verleden is nog steeds aan de gang. Getuige – terecht of onterecht – de kwaadheid, het verdriet, de frustraties en het heimwee van de AfD, maar ook de amnesie of doofheid in het westelijk landsdeel.
Marc Colpaert
Christa Wolf, Störfall, Nachrichten eines Tages, Sammlung Luchterhand, 1987
Nog verkrijgbare uitgave bij Suhrkamp Verlag:
Christa Wolf, Störfall, Nachrichten eines Tages, suhrkamp taschenbuch 4079, Suhrkamp Verlag, 5. Auflage, 2011, 129 p. ISBN 978-3-518-46079-5
Lees ook:
- Störfall, Nachrichten eines Tages (Universität Leipzig, 7 april 2026) https://home.uni-leipzig.de/lit4school/de/storfall-nachrichten-eines-tages/
- 40 years after Chernobyl: why we oppose nuclear energy and nuclear weapons https://cimic-npo.org/2026/04/29/72-006/
- Marianne Birthler: leven voor de vrijheid. Paralellen tussen de DDR-tijd en de huidige VS https://cimic-npo.org/2025/04/18/62-009/
- Ernst Bloch: ‘Verzet en Vrede’ (deel 1) https://cimic-npo.org/2025/05/28/63-014/
- Ernst Bloch: ‘Verzet en Vrede’ (deel 2) https://cimic-npo.org/2025/06/24/64-007/
- CHEMNITZ 2025 Europese Culturele Hoofdstad https://cimic-npo.org/2025/09/27/65-012/
- Hoe extreemrechts de geschiedenis en de democratie vernietigt https://cimic-npo.org/2025/02/22/60-006/
- “Wij wilden oorspronkelijk geen hereniging van Duitsland, wel een democratisering!” https://cimic-npo.org/2024/09/26/55-008/
- De canon van ‘Nieuw Rechts’ in Duitsland https://cimic-npo.org/2024/02/29/50-012/
