Magnifica Humanitas – ‘Over het behoud van menselijkheid in het tijdperk van artificiële intelligentie’
Ik wens dus mijn stem te voegen aan de lange geschiedenis van reflectie in de Kerk, terwijl ik de hulp van de Geest van wijsheid inroep die de wereld sinds haar aanvang bewoont (Spreuken 8,22-31), (§3)
Dit is de eerste encycliek van paus Leo XIV, juist een jaar na zijn verkiezing. Hij schreef weliswaar al een open brief met de titel Dilexi te, waar hij zich uitdrukkelijk in het verlengde plaatst van zijn voorganger paus Franciscus, wiens laatste officiële tekst de titel droeg van Dilexit nos.
In die allereerste tekst, uitgegeven op het feest van de heilige Franciscus van Assisi (4 oktober 2025), laat paus Leo ook zien hoe hij ‘augustijns’ geïnspireerd is in heel zijn denken. De dilectio of minnende liefde staat centraal bij hem, zoals bij Augustinus.
Babel en Jeruzalem
Deze nieuwe tekst is behoorlijk lang met vijf stevige hoofdstukken, na een inleiding. In het totaal meer dan 250 paragraafjes, een veertigtal per hoofdstuk, en meer dan 220 voetnoten.
De tekst van Augustinus over de twee steden – Babel en Jeruzalem – keert meer dan eens terug in de omlijsting van deze encycliek: de mens – iedere mens – staat voor een keuze. Aan welke stad wil hij of zij meebouwen in de huidige kritieke fase van de geschiedenis?
Zo luidt de openingszin: “De mensheid, door God in al haar grootsheid geschapen, staat vandaag voor een cruciale keuze: ofwel een nieuwe Toren van Babel bouwen, ofwel de stad bouwen waarin God en de mensheid samenleven”. Babel of het Jeruzalem volgens Gods hart.
AI: geen vrijblijvende zaak
In de media valt vooral op hoe in de encycliek de AI (artificiële intelligentie) door de paus besproken wordt. Toch is slechts één hoofdstuk van de vijf daaraan gewijd, het derde. Maar de titel van het geheel wijst erop dat deze AI de aandacht verdient.
Voor de paus is dit geen vrijblijvende zaak en evenmin iets marginaals: zijn eigen vorming als mathematicus heeft hem voorbereid om de ernst van deze technische vernieuwing goed in te schatten. De grote context van zijn betoog is de menselijkheid van de mens. Deze staat vandaag op het spel.
In de eerste twee hoofdstukken neemt de paus een aanloop en start bij zijn voorganger Leo XIII (paus van 1878 tot 1903) en diens encycliek Rerum Novarum. Deze tekst werd net 135 jaar geleden gepubliceerd op 15 mei 1891, dezelfde dag waarop Magnifica Humanitas is ondertekend door de huidige paus.
In de eerste hoofdstukken doorloopt Leo XIV al die jaren tot nu en wijst erop hoe dynamisch de sociale leer van de Kerk zich is blijven ontwikkelen met de inbreng van meerdere pausen. Hij verwijst onder meer naar een basistekst: Compendium van de Sociale Leer van de Kerk, verschenen op 2 april 2004, in opdracht van paus Johannes-Paulus II. De pauselijke Raad voor Gerechtigheid en Vrede stelde dit Compendium samen.
Ook paus Franciscus verwees vaker naar dat document: er is een stevige ‘sociale leer van de Kerk’ en die dient bekendheid te krijgen, en inspirerend te werken in onze woelige tijden, ook voorbij de grenzen van de katholieke Kerk.
Ethisch betoog
De kern van het hele betoog is ethisch: hoe door alles heen de waardigheid van de mens blijven huldigen? Allen zijn we ervoor verantwoordelijk, herhaalt de paus, ieder op zijn of haar plaats in de samenleving.
We kunnen, voorbij het derde hoofdstuk, één grote boog schetsen die begint bij de sociale leer van de Kerk en uitmondt bij de visie van paus Paulus VI: ‘samen bouwen aan een cultuur en beschaving van de liefde’ (zie het vijfde en laatste hoofdstuk).
In het midden van die boog staat dan de discussie rond AI. Deze is een nieuwe technische verworvenheid, op zich nog steeds moeilijk in te schatten, zegt de paus. Ze kan hulp bieden, maar grote sociale catastrofen veroorzaken. Tot nu toe weten we zelf nog onvoldoende hoe alles in zijn werk gaat.
Daarom die herhaalde oproep om allesbehalve naïef in het veld te gaan staan, voor beroepskeuzen, jeugdvorming, medische verzorging, economie en arbeidsmarkt, academische opleiding, wapenindustrie, robotisering in alle vormen, enz.
De paus getuigt van een zeer lucide geest, moedig en rijk besnaard in het overschouwen van de sociale velden die hier in aanmerking komen. Hij blijkt bijzonder goed op de hoogte en zeer recent heeft de Theologische Commissie van de paus een kritisch scherpe tekst uitgegeven waar het aanwenden van AI besproken wordt: Quo vadis humanitas? (9 februari 2026, zie voetnoot 129 van de encycliek. In voetnoot 123 vindt men een overzichtelijke bibliografie over AI).
‘Ontwapenen van AI’
Techniek geeft macht, ja, ongebreideld veel macht. De paus spreekt van “ontwapenen van de kunstmatige intelligentie”.
Deze moet namelijk worden losgekoppeld van de logica van gewapende concurrentie, een concurrentie “die tegenwoordig niet alleen militair, maar ook economisch en cognitief van aard is. Deze race draait om het krachtigste algoritme en de grootste database om een geopolitiek of commercieel voordeel ten opzichte van alle anderen te consolideren. Ontwapenen betekent deze gelijkstelling van technologische macht met het recht om te heersen verbreken”.
Terloops laat de paus ook iets zien van zijn eigen cultuur in muziek, filosofie, schilderkunst, romans en films. Zo citeert hij de ‘Guernica’ van Picasso (de gruwel van de oorlog), de 9de symfonie van Beethoven, de filosofe Hannah Arendt (over totalitaire regimes), de film ‘Schindler’s List’ als moedig en bevrijdend optreden tijdens de Shoa. Ook de romanschrijver Tolkien (zie The Lord of the Rings) komt ter sprake.
Paus Leo laat de wijze tovenaar Gandalf aan het woord: “Het is niet onze taak om alle getijden van de wereld te beheersen, maar om te doen wat in ons vermogen ligt voor de hulp van die jaren waarin wij geplaatst zijn, het kwaad in de velden die wij kennen uit te roeien, zodat degenen die na ons leven een schone aarde hebben om die te bewerken” (zie § 213).
Vrijwaren van de waardigheid van de mens: een nieuw Rerum Novarum
De hele tekst eindigt met een commentaar op het Magnificat van Maria, het lied van de hoop voor onze generatie. Eerste en laatste woord van de encycliek roepen elkaar op: Magnifica en Magnificat. Geen doemdenken dus maar wel een bewust kritisch omgaan met mogelijkheden die vernietigend kunnen zijn: bovenal een “zoeken naar waarheid” en het “vrijwaren van de waardigheid van de mens”.
Sommige commentatoren roepen al uit dat deze paus zoals zijn voorganger een nieuwe Rerum Novarum (‘over de nieuwste dingen’) naar buiten brengt. Wat zeker is, deze tekst zit stevig in elkaar, raakt wezenlijke kwesties aan voor de gang van zaken in onze huidige generatie en spreekt met durf en helderheid, zonder daarom ooit zijn stem te verheffen.
Iets onwrikbaars straalt de laatste opvolger van Petrus uit: voor hem is de ethiek hoegenaamd niet vrijblijvend. Hete hangijzers zoals de ecologie of de kwestie van de oorlog – en het in twijfel trekken van het begrip ‘rechtvaardige oorlog’ – pakt de paus met kracht aan.
Een zekere Trump die beweerde dat deze paus een zwakkeling is, zal, als hij ooit deze tekst met aandacht leest, ontdekken dat dit gewoon niet klopt met de werkelijkheid.
Hij kan misschien herontdekken hoe pertinent het is de waarheid opnieuw centraal te plaatsen in onze cultuur en elke mens in zijn of haar waardigheid ten volle te eren, ongeacht ‘ras’, kleur en culturele of politieke afkomst.
‘Schitterende menselijkheid’
We kunnen alleen maar dankbaar zijn dat we allemaal binnen en buiten de instelling, zo’n ruimdenkende en scherp onderscheidende verklaring krijgen, bewonderend voor de ‘schitterende menselijkheid’ waarin we op aarde geplaatst werden en stevig bewust gemaakt voor de hoge verantwoordelijkheid waar ieder, elk op zijn of haar plaats, het beste ervan maakt in deze onze tijd.
De paus citeert dan ook met name een achttal vrouwen dat weerstand bood in de context van sociale knechting of blind geweld (§123, onder wie Dorothy Day). Ook Martin Luther King, Nelson Mandela en mgr. Oscar Romero haalt hij aan, samen met een bisschop uit Argentinië, Enrique Angelelli, die in 1976 op 53-jarige leeftijd werd vermoord en nu is zalig verklaard voor zijn heldhaftige weerstand onder het militaire regime.
‘Een dienaar die niet roept en niet schreeuwt’
De gekozen invalshoek van de paus leunt aan zowel bij de stem van de profeten uit onze Bijbelse traditie als bij de Wijsheidsliteratuur. Zie de uitdrukkelijke verwijzing naar Spreuken 8, 22-31 (zie § 3), waarin de Wijsheid zelf aan het woord is sinds het allereerste begin van de schepping: “Ik stond aan Zijn kant toen Hij schiep”.
Jesaja, van zijn kant, ziet een verwachte leider opkomen “als een dienaar die niet roept en niet schreeuwt, het geknakte riet niet breekt en de smeulende vlaspit niet dooft, maar onstuitbaar het recht brengt onder de volken” (Jes 42,1-6).
De stem van paus Leo XIV in deze encycliek sluit volgens mij aan bij dergelijke visionaire woorden en laat ons toe heden te verademen, in de omvormende vaart van de Geest.
Benoît Standaert, osb
Enkele dagen na Pinksteren 2026.
Lees ook:
- Habemus papam. ‘We hebben een paus!’ https://cimic-npo.org/2025/05/28/63-008/
- Indian Augustinians recall ‘humble’ visits of new pope https://cimic-npo.org/2025/05/28/63-005/
- Paus Leo XIV reist door Afrika. Een eerste indruk door Benoît Standaert https://cimic-npo.org/2026/04/29/72-016/
- Paus Franciscus overleden. Een mijmering in memoriam https://cimic-npo.org/2025/04/18/62-004/
