Hoe kan AFD worden gestopt?
In de Duitse krant ‘Die Zeit’ van donderdag 28 mei werd de vraag gesteld ‘Hoe kan AFD worden gestopt?’ aan 14 mensen uit de kunstwereld of uit de wetenschappen. Duitsland is bang en ziet de bui hangen: bij volgende (deelstaat)verkiezingen kan AfD de grootste partij worden. We laten een socioloog, een cineast en twee jonge schrijfsters aan het woord. In een apart stuk kan je lezen wat politicoloog Philip Manow (Universiteit Siegen) over de nieuwe breuklijnen denkt.
Steffen Mau (57), socioloog: “Geen politicus zal ons helpen”
“Het was allemaal zonder succes: kiezers uitschelden, het cordon sanitaire uitschakelen, bij migratievraagstukken de standpunten van extreemrechts overnemen, woedende burgers in ‘watten inpakken’ (Jürgen Habermas), ‘de laatste kogel van de democratie’ gereedhouden (Markus Söder) of zich overtuigen om eindelijk de problemen van het land aan te pakken.”
“Het is om radeloos van te worden: de geest van de vijanden van de democratie is uit de fles. Het politiek momentum ligt bij hen. Kiezers volgen graag diegenen bij wie het steil omhoog gaat.”
“Het is aan de partijen van het democratische spectrum om een tegenbeweging van democratisch enthousiasme op gang te brengen die mensen meetrekt. Maar de hoop smelt als je ziet hoe mat en hoe armzalig de politieke actoren ageren.”
“Als de democratie wankelt, moeten we met zijn allen aan de bak: opmonteren, mobiliseren, met elkaar spreken, moedig zijn. Thuis, in de buurt, in het verenigingsleven, op de werkplaats. De democratische meerderheid moet zich tonen, mag zich niet in de rand laten duwen, en moet ook vol goesting samen strijden. Alleen als ze bewust wordt van haar kwantiteit en sterkte heeft ze überhaupt een kans.”
Steffen Mau werd in 1968 geboren in Rostock (DDR). Hij is socioloog en doceert macrosociologie aan het instituut voor sociale wetenschappen van de Humboldt-universiteit in Berlijn.
Sinds 2021 is hij lid van de raad van experts voor integratie en migratie. Sinds oktober 2025 is hij directeur van het Max Planck-instituut voor de ‘Erforschung multireligiöser und multietnischer Gesellschaften’.
Zijn vader was een afdelingsleider van het scheepsbouwbedrijf in Rostock, moeder was arts. Na de ‘Wende’ studeerde hij van 1991 tot 1997 sociologie en politieke wetenschappen aan de Freie Universität Berlin. Hij doctoreerde aan het Europese Hogeschoolinstituut in Firenze over het thema ‘Welvaartstaat’.
Na 2015 werd hij professor macrosociologie aan de Humboldt-universiteit en onderzoekt er sociale ongelijkheid, transnationalisering, Europese integratie en migratie.
Zijn boeken ‘Lütten Klein’ (2019) en ‘Ungleich vereint’ (2024) werden bestsellers.
Stephan Lamby (66), cineast: “We zijn met 45 miljoen!”
“In onze buurt woont een man van wie ik vermoed dat hij AfD stemt. De man heeft gestudeerd, is welstellend en opgewekt. Vroeger heeft hij voor de CDU gestemd. Maar sinds een paar jaar houdt hij er meningen op na die mij storen. Hij heeft het over het ‘klimaatgedoe’, de leugens in de pers, en vooral over de ‘omvolking’ (‘Überfremdung’) van ‘onze Heimat’. De AfD is voor hem de redding van het ‘Avondland’.”
“Waarom is hij zo hevig naar rechts uitgeweken? We zitten regelmatig samen en ik span mij in om hem te begrijpen. Is er nog iets dat ons verbindt? Ja, de liefde voor literatuur en muziek. Ik probeer behoedzaam met argumenten in zijn gedachtewereld binnen te komen. Ik probeer een paar klassiekers: het ziekenhuis in onze buurt zou zonder het migrantenpersoneel moeten sluiten. Of het probleem van de thuiszorg.”
“Sinds de stichting volg ik als journalist de opmars van de AfD. Ik heb meermaals Petry, Gauland en Weidel geïnterviewd. Kan men hen van hun koers afbrengen? Quatsch! Kan men de interviews zo scherp en hard maken dat kiezers hun ogen openen? Uiterst moeilijk. Een op basis van degelijk onderzoek geïnformeerde tv-documentaire lijkt me eerder geschikt. Daar kan je het gevaar beter tonen. Maar zulke docu’s kan men ook niet elke avond programmeren, want dan verliezen ze hun kracht.”
“Daarom ben ik twee jaar geleden op reis gegaan, zonder camera, met een rugzak en een smartphone. Naar mensen die zich zoals onze buurman radicaliseren.”
“Ik had een ontmoeting met een neef die er in januari 2021 bij de bestorming van het Capitool in Washington bij was. In Argentinië sprak ik met vrienden die stemmen op de man met de kettingzaag, Javier Milei. In Oost-Duitsland ontmoette ik de advocaat van Björn Höcke. In Italië at ik pasta met aanbidders van Benito Mussolini.”
“Ik wou begrijpen waarom de haat tegenover de democratie bijna overal toeneemt en waarom zoveel mensen hun toevlucht zoeken bij autoritaire heersers. Over die gesprekken heb ik een boek geschreven en ik trek er nu mee door het hele land. Ik ken nu de angsten van de mensen en voel me beter gewapend voor discussies met hen.”
“Onlangs was ik bij de partijdag van AfD in Saksen-Anhalt. Daar werd voor een regeringsprogramma gestemd dat neerkomt op een bagatellisering van het nationaalsocialisme. In het ontwerp stond er nog dat het nu ‘moest gedaan zijn met het eindeloos verderzetten van een neurose’ (‘Perpetuierung einer Neurose’). Een gedelegeerde had iets tegen moeilijke woorden. De eindtekst had het uiteindelijk over de ‘vereeuwiging van het schuldcomplex’.”
“Het publiek juichte. Willen we in zo’n land leven? Zonder functionerende ziekenhuizen, zonder pleegzorg, zonder herinneringen aan de misdaden van het nationaalsocialisme.”
“Als ik mijn buurman uitnodig om met overlevenden van de Holocaust te spreken over het AfD-programma, dan wordt hij – omdat er nog enig fatsoen rest – heel stil en begint te dubben.”
“Ik besef dat niet iedereen de wereld kan afreizen om stof te hebben voor een boek. Niet iedereen wil een partijdag bezoeken. Maar als 25 procent van de kiesgerechtigden AfD stemt, dan staan er tegenover deze 15 miljoen Duitsers nog altijd 45 miljoen ‘andere’ Duitsers. We hebben hun ‘opstand’ nodig. Ze kunnen allemaal lezen wat AfD in het schild voert. Ze kunnen zich allemaal opwinden. Ze hebben allemaal buren. Ze kunnen allemaal met elkaar in gesprek gaan.”
Stephan Lamby is in 1959 in Bonn geboren. Hij is een Duitse journalist, documentairemaker, auteur en producent. Hij studeerde in Marburg germanistiek en anglistiek, werkte als freelancejournalist in New York. Vanaf 1992 werkt hij bij het tv-magazine van Die Zeit als moderator en redactieleider. In 1997 stichtte hij de ECO Media TV-Produktion. Als auteur maakt hij ook documentaires over politieke en economische thema’s. Hij is bekend voor zijn portretten van politici zoals Helmut Kohl, Angela Merkel, Wolfgang Schäuble, enz. Voor zijn tv-film ‘Brüder Kühn – zwei Musiker spielen sich frei’ kreeg hij op het internationaal tv-festival Golden Prague de eerste prijs.
Zijn belangrijkste boeken zijn: Entscheidungstage. Hinter den Kulissen des Machtwechsels, C.H. Beck, München 2021;
Ernstfall. Regieren in Zeiten des Krieges. Ein Report aus dem Inneren der Macht, C.H. Beck, München 2023;
Dennoch sprechen wir miteinander. Wie ein Familientreffen zu einer Reise durch die Welt der Demagogen wurde, C.H. Beck, München 2025.
Nele Pollatschek (38), auteur: “Laten we met een buiging beginnen”
“Ik heb een vriendin, een gepensioneerde lerares die werkte met ‘inclusieklassen’. Toen ik zestien was, bracht ze mij een uitspraak bij van haar overleden moeder. De zin luidt als volgt: ‘Elk gesprek begint met een buiging voor de persoonlijkheid van de andere’.”
“In mijn hoofd heeft die zin zich verbonden met de laatste woorden die Hannah Arendt in het legendarische interview met Günther Gaus sprak. Arendt – die door de nazi’s werd vervolgd en zich nu tot Duitsers richtte – verklaarde haar spreken en handelen als een ‘fundamenteel vertrouwen in het menselijke van alle mensen; men zou niet anders kunnen’.”
“Ik heb in mijn leven voor zover ik weet twee mensen kunnen overtuigen om niet voor de AfD te kiezen. De gesprekken begonnen met een buiging en behielden een fundamenteel vertrouwen in het menselijke, het kan niet anders.”
De joodse Nele Rahel Pollatschek, geboren in Oost-Berlijn in 1988, is auteur, publicist en journalist. Zij studeerde Engelse literatuur en filosofie in Heidelberg, Cambridge en Oxford.
Voor haar debuutroman ‘Das Unglück anderer Leute’ (2017) kreeg ze de Friedrich-Hölderlin-Preis van de stad Homburg. Onlangs verscheen haar boek ‘Kleine Probleme’ (2024). Ze schrijft voor de kranten Süddeutsche Zeitung en Die Zeit.
‘Kleinigheden’ is de Nederlandse vertaling van ‘Kleine Probleme’ (uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam, 2024, 208 p. ISBN 9789025476397)
Özge Inan, (28) auteur: ‘Bewapening helpt niet tegen angst’
“De AfD houdt van de angst van de Duitsers. Ze verzorgt en beschermt ze met overgave, tekent zwarte verwrongen beelden van de toestanden in het land, voorspelt het bankroet van de staat, burgeroorlog, ondergang. Veel is onzin, maar enkele dingen niet.”
“We weten al lang dat AfD zeer succesvol is waar mensen arm zijn en nog armer worden, waar industrie ontbreekt, waar angsten niet alleen te begrijpen zijn, maar ook een logische reactie is op de werkelijkheid.”
“Maar de rechtsextremisten zijn lang niet de enigen die aan de zijde van de kleine mensen tegen de elites optreden. Er zijn ook de enkelingen die vrede brengen. De verzoeners die in de oorlog met Oekraïne van bij het begin voor onderhandelingen waren.”
“De realisten die Rusland als een staat zien waarmee op een dag weer moet worden samengeleefd. De moedigen die durven te vragen naar de Nord-Stream-aanslag of naar de corruptieschandalen in Kiev.”
“Men kan daarmee omgaan zoals een groot deel van de West-Duitse publieke opinie: alles afdoen als ‘nabijheid van Rusland’ en zich erover verheugen dat men veel intelligenter is als de AfD-kiezers. Maar daarom stoppen die AfD-mensen nog niet. En ook de angst voor de oorlog is daarmee nog niet weg, een angst waaraan Merz tijdens zijn regeringstijd nog geen seconde heeft gewijd.”
“Het is een angst die veel burgerlijke intellectuelen niet willen zien, omdat ze vrezen daarmee Poetin te helpen, en omdat ze behalve hun pleidooien voor bewapening weinig kunnen bijdragen. Ook omdat ze niet inzien dat mensen die weinig verdienen vinden dat ze beetgenomen worden wanneer hun aanspraken op pensioen en ziekteverlof Duitsland in de afgrond zouden drijven, terwijl er voor de wapens miljarden stromen.”
“Kort door de bocht? Zeker. Maar als deze regering niet snel vredesperspectieven mogelijk maakt, zal dat kort-door-de-bocht-denken de kleinste van onze zorgen zijn. Aan dergelijk ‘ondergangsscenario’ mogen we toch nog wel uitdrukking geven?”
Özge Inan (1997, Berlijn) is van Turkse origine. Haar vader is socioloog en moest als lid van een studentenbeweging in Turkije na de militaire putsch in 1980 uitwijken naar Duitsland. Haar moeder is psychologe. Na haar studie in de rechten (richtingen criminologie en strafrecht) engageerde ze zich onder meer als columniste en activiste voor ‘Mission Lifeline’, een NGO uit Dresden die sinds 2016 migranten wil redden op zee en hulp verlenen in Oekraïne en Afghanistan.
Ze werkt nu als journaliste voor onder andere ZDF, Süddeutsche Zeitung, Die Zeit. Sinds 2024 werkt ze mee aan het project ‘Turkiye Europe Forum’ van de Stichting Mercator. Ze belicht de thema’s recht, gerechtigheid, mensenrechten, migratie en vrouwenrechten.
[samenvatting en vertaling uit het Duits: Marc Colpaert]
Lees ook:
- “Wij wilden oorspronkelijk geen hereniging van Duitsland, wel een democratisering!” https://cimic-npo.org/2024/09/26/55-008/
- De canon van ‘Nieuw Rechts’ in Duitsland https://cimic-npo.org/2024/02/29/50-012/
- Heft Duitsland zichzelf op door de migratie? https://cimic-npo.org/2024/01/28/49-009/
- Marianne Birthler: leven voor de vrijheid. Paralellen tussen de DDR-tijd en de huidige VS https://cimic-npo.org/2025/04/18/62-009/
- Hoe extreemrechts de geschiedenis en de democratie vernietigt https://cimic-npo.org/2025/02/22/60-006/
- De trukendoos van AfD: nu ook nog de moslims overtuigen https://cimic-npo.org/2024/04/30/52-006/
