Politoloog Philip Manow over AfD en de verwarring tussen wat ‘links’ en ‘rechts’ is
‘Kleinburgerlijker en proletarischer. Hoe heeft de AfD zich ontwikkeld en hoe kan ze gestopt worden? Politoloog Philip Manow over misverstanden bij het thema rechtspopulisme, de macht van het economische en het uitschelden van kiezers.’ Zo luidt de lange titel van een interview met Philip Manow, professor Politieke wetenschappen aan de Universiteit Siegen. We geven hier zijn standpunten weer als aanvulling op het eerdere artikel over AfD in deze Nieuwsbrief.
Breuklijnen
In zijn boek Spaltungslinien (‘Breuklijnen’) maakt hij duidelijk dat rechtspopulisme niet alleen maar simpelweg ‘rechts’ is. ‘Links’ duidt op dit ogenblik niet alleen op een maatschappelijke, culturele visie, en ‘rechts’ houdt zich niet alleen bezig met het economisch neoliberalisme. Die opdeling is vandaag niet meer te handhaven.
Heel veel wat economisch rechts is, is cultureel links en omgekeerd. ‘Openheid’ is bijvoorbeeld cultureel links als het om migratie en kosmopolitisme gaat, maar rechts als het om open markten gaat.
De EU als project dat de natie wil overwinnen, is cultureel links, maar als gemeenschappelijke markt is ze economisch rechts. Ze kan cultureel links worden genoemd omdat ze zich inzet voor individuele rechten en diversiteit, maar rechts in de mate dat ze zichzelf beschrijft als een neoliberaal project.
Rechtspopulisme: steeds meer cultureel rechts en economisch links
Als we nu met deze categorieën proberen het rechtspopulisme te beschrijven, stellen we – aldus Manow – vast dat het populisme als tegenreactie tegen ‘transnationaliteit’ cultureel ‘rechts’ is, maar steeds meer economisch ‘links’. Nieuw is dus dat er partijen zijn die het cultureel rechtse verbinden met het economisch linkse.
Manow stelt dat zijn vakcollega’s nog steeds de conflicten beschrijven als culturele conflicten en dat rechtspopulisten als neoliberaal gelden. Dat de EU wordt afgewezen, wordt dan toegeschreven aan een gebrek aan openheid tegenover de wereld.
Maar wie kan nog argumenteren dat de Europese integratie een puur culturele zaak is? Natuurlijk zijn er culturele conflicten rond migratie, en natuurlijk is er xenofobie, maar migratie heeft zonder twijfel ook een economische (‘verteilungspolitische’) kant. Het is overduidelijk dat onze ‘verklaringsschema’s’ zowel theoretisch als empirisch niet meer functioneren.
Het gangbare duidingsaanbod kan het conflict als een waardenconflict framen zonder het te moeten hebben over de ongelijke verdelingseffecten van een ‘politiek van openheid’.
Maar arbeiders ervaren een politiek van ‘openheid’ doorgaans concreet anders. Van de ‘openheid’ profiteren vooral de mensen met de zogenaamde mobile assets. De arbeidsmarkt van artsen, datawetenschappers, financiële investeerders is principieel West-Europees en Noord-Amerikaans.
Manow wijst erop dat hij en vele anderen die in de staatssectoren werken geen last hebben van de economische schokken. “Het geld komt op de rekening.”
Wie economisch kan profiteren van de ‘openheid’ verheft de openheid tot culturele waarde. Wie dan profiteert van de vrije handel van goederen, kapitaal en personen kan naar aanleiding van onze conflicten zeggen: schuldig zijn diegenen met de ‘foute waarden’, de mensen met ressentimenten.
Europa: een ‘waardengemeenschap’ waar Amazon geen belastingen moet betalen
Volgens Manow zien onze conflicten er vandaag zo uit alsof de arbeidersklasse naar rechts en de nieuwe middenklasse naar links beweegt. Tot het links-zijn behoort het krachtig afwijzen van het neoliberalisme. Maar net daarom heeft deze nieuwe middenklasse er baat bij de economisch liberale verhoudingen cultureel op te schonen.
Europa wordt dan een ‘waardengemeenschap’ en geen project om belastingen te ontduiken, waar Apple en Amazon geen belastingen hoeven te betalen.
Manow ziet wel dat de meeste rechtspopulistische partijen economisch rechts gestart zijn. Alice Weidel (AfD-boegbeeld) werkte voor Goldman Sachs en vindt gehoor bij Elon Musk. Maar gaandeweg zijn deze rechtse partijen naar links gaan bewegen. De AfD is niet meer de ‘professorenpartij’ van 2013. Het label ‘autoritair neoliberalisme’ zet ons op een dwaalspoor.
Philip Manow, ‘Spaltungslinien. Europas Parteiensysteme und die Dekonsolidierung des Nationalstaats’, C. H. Beck, München 2026.
Rechtspopulisten hebben zich geheroriënteerd
Manow bekritiseert de these van Herbert Kitschelt en Anthony J. McGann (The Radical Right in Western Europe). Zij beweerden dat er in nieuwrechts een verbinding ontstond met ethnonationalisme, puur racisme en neoliberalisme. Dat zou de ‘electoral winning formula’ geweest zijn voor Berlusconi en Jean-Marie Le Pen.
Ze zouden een racistische arbeidersgroep verbinden met een kleinburgerlijke revolte van diegenen die geen interesse hebben voor een sociale staat en onder regulering lijden, die geen belastingen willen en van de staat willen bevrijd worden.
Maar die these klopt volgens Manow zelfs empirisch niet omdat rechtspopulisten pas succesvol werden toen ze zich van het neoliberalisme losmaakten. Dat geldt voor de Italiaanse Liga, het Franse Rassemblement national en de Oostenrijkse FPÖ. Manow herleest de these als volgt: “zelfstandigen zou men aantrekken door het neoliberalisme, de arbeiders door racisme. Of nog anders: de ene groep zou men betrekken via hun belangen, bij de andere groep zou men uitgaan van hun domheid”. Dat (den Blick nach unten) irriteert Manow.
Het boek van Manow gaat erover dat de rechtspopulisten zich gaandeweg opnieuw hebben georiënteerd. Hij illustreert het met voorbeelden.
Orbans Fidesz startte als een liberale en Europa-vriendelijke partij, maar geraakte dan in de financiële crisis. Hij wierp zich dan op als ‘redder’ van de Hongaarse kleine spaarders en won daarmee de verkiezingen van 2010.
Bij het Rassemblement was de ontwikkeling nog duidelijker: verlaging van de pensioenleeftijd, het terugtrekken van de hervormingen van de arbeidsmarkt van 2016, solidariteit met de spoorarbeiders. Ook Geert Wilders (PVV) heeft het over sociale woningbouw, verlaging van de ziekteverzekering, migratie stoppen.
Bij de Zweedse Democraten luidt het: wij beschermen de Zweedse welvaartsstaat door de migratiestromen af te bouwen. De FPÖ verdedigt de belangen van de ‘doeners’ (‘Macher’), de werkende klasse tegenover de ‘nemers’ (‘Nehmer’), waarmee ze de ‘ontvangende’ migranten bedoelt. Ook de Deense ‘sociaaldemocratie’ en Blue Labour in Engeland stellen zich zo op.
Blue Labour zegt: ja, wij zijn een arbeiderspartij, maar een Britse arbeiderspartij, daarom ‘blauw’. Partijlid Maurice Glasman is vernietigend over de Duitse sociaaldemocratie. Voor hem is ze reddeloos verloren omdat ze zich aan Europa en daardoor aan een neoliberaal project heeft gekoppeld. Vele kiezers van de SPD zijn tot dezelfde diagnose gekomen.
AfD is proletarischer, kleinburgerlijker en meer Oost-Duits geworden
De AfD sluit volgens Manow bij deze analyse aan. De partij begon in de zeer welstellende Frankfurtse Taunus-regio, waar het ‘oude geld’ van de Bondsrepubliek aanwezig is.
Het was een West-Duitse professorenpartij die protesteerde tegen de euroreddingspolitiek. Maar dat is nu verleden tijd. De partij is proletarischer geworden, kleinburgerlijker en meer Oost-Duits. Men eist een substantiële verhoging van de pensioenen, een langere periode voor werkeloosheidsuitkering.
Alice Weidel kan dan wel als neoliberale aantrekkingskracht goed functioneren, maar ze dicteert niet de sociale en economisch-politieke positie van de partij en ze heeft al lang vrede gesloten met de volkse vleugel van haar partij.
38 procent van de arbeiders hebben in Baden-Württemberg voor AfD gekozen. Nog 5 procent kiest SPD. Het brengt niet veel op om te zeggen dat “het allemaal misleide mensen zouden zijn of slachtoffers van hun eigen autoritair karakter”.
Het is volgens Manow weinig zinvol om in een democratie kiezers te beschimpen en even absurd is het om binnen de politieke wetenschappen ervan uit te gaan dat “grote segmenten van de kiezers niet toerekeningsvatbaar zouden zijn”.
VS-Republikeinen maken de vrijhandel kapot en worden antiglobalisten
Manow beweert niet dat er geen tegenspraken zitten in het rechtspopulisme. Hij hamert op de fundamentele verschuivingen of breuken. In de VS waren de Republikeinen altijd de partij van de ondernemers en van de vrijhandel. Maar nu maken uitgerekend zij de vrijhandel kapot. “De antiglobalistenbeweging was toch een links project?”
In een economie met een extreem geliberaliseerde arbeidsmarkt heeft ‘build that wall’ (over de muur die Trump zou bouwen aan de grens met Mexico) natuurlijk een grote verdelende politieke dimensie. De belangen van de Californische bezitters van fruitplantages botsen met die van de arbeiders. Dat moet men aan de Amerikaanse kiezers niet uitleggen. Arbeiders in die sectoren kozen massaal voor Trump.
MAGA is intussen doordrongen van postliberalisme en van theoretici zoals Patrick Deneen die goede relaties heeft met vicepresident J.D. Vance. Deze mensen zijn ervan overtuigd dat de vrije beweging van personen, kapitaal en goederen de Amerikaanse maatschappij kapot heeft gemaakt.
Het gaat daarbij nu om de familie, om het communitarisme. Ook de sociale leer van de katholieke kerk speelt een rol. Ze vallen het economisch liberalisme fundamenteel aan, omdat ze de samenleving vernietigt. Voor hen is Elon Musk een illegale immigrant.
En wat dan met de techmiljardairs die Trump opvrijen? Trump volgt hen niet slaafs. Als hij hen zegt dat ze 100.000 dollar visumtaksen moeten betalen voor hun nieuw ingevlogen Indiase programmeurs, toont hij wie de baas is.
Gaat het voor de rechtspopulisten niet zozeer om cultuur of economie, maar om de afschaffing van de democratie? Manow antwoordt: “Misschien… Voorlopig nog dit: deze these krenkt op dezelfde manier als de these over de affectgedreven kiezers. Waarom zou ik moeten kiezen voor hen die mij in de toekomst niet zullen laten kiezen? Ha ja, natuurlijk: omdat ik te dom ben om dat in te zien… Zo zijn we weer bij af”.
(Bron: een gesprek van $n ‘Die Zeit’ van 28 mei 2026. Vertaling en samenvatting uit het Duits: Marc Colpaert)
Lees ook:
- “Wij wilden oorspronkelijk geen hereniging van Duitsland, wel een democratisering!” https://cimic-npo.org/2024/09/26/55-008/
- De canon van ‘Nieuw Rechts’ in Duitsland https://cimic-npo.org/2024/02/29/50-012/
- Heft Duitsland zichzelf op door de migratie? https://cimic-npo.org/2024/01/28/49-009/
- Marianne Birthler: leven voor de vrijheid. Paralellen tussen de DDR-tijd en de huidige VS https://cimic-npo.org/2025/04/18/62-009/
- Hoe extreemrechts de geschiedenis en de democratie vernietigt https://cimic-npo.org/2025/02/22/60-006/
- De trukendoos van AfD: nu ook nog de moslims overtuigen https://cimic-npo.org/2024/04/30/52-006/
