AfD en de nieuwe ‘Wende’
“Ik heb getracht tijdens de voorbije jaren en vooral de laatste maanden het fenomeen AfD te begrijpen. Geboren in dat zeer speciale jaar 1945. Mijn theologisch-filosofische levensweg volgend vanuit het Europaseminarie in Maastricht naar Braunschweig en de ontmoetingen daar met ‘Ostvertriebenen’ (vrouwen en kinderen uit Sudetenland).” Marc Colpaert noteert enkele heel persoonlijke reflecties op het fenomeen AfD, dat momenteel de gemoederen in Duitsland fel beroert.
Daarna volgde het wonen in Fulda op nauwelijks 10 km van het ‘ijzeren gordijn’ waar omliggende dorpen in tweeën werden gesneden, mijn latere studie Germaanse filologie – ook in Duitsland – ten tijde van Rudi Dutschke.
Nadien de reizen met humanioraleerlingen begin van de jaren zeventig met bestemming Weimar, Leipzig, Dresden en Berlijn. Het schrijven van een (genuanceerd) dossier over de DDR voor het tijdschrift Wereldwijd in 1987.
Nog later mijn beklijvende pelgrimages – alleen of met vrienden – naar Buchenwald en de restanten van het levenspad van Meister Eckhart in Erfurt, en ten slotte de hartverscheurende gesprekken met burgers in Bautzen en een zwijgzaam bezoek aan de cel van Rudolph Bahro in de gevangenis van Bautzen-II net voor coronatijd… al die herinneringen maken dat het fenomeen AfD voor mij een dreigend kluwen is.
Het AfD-kluwen
Overigens schreef de Oost-Duitse filosoof-dissident Bahro al in 1977 (dus lang vóór de val van de Muur) zijn ophefmakend en kritisch boek ‘Die Alternative’. (In een volgende Nieuwsbrief wil ik het daarover hebben.)
Bahro werd in 1979 ‘geruild’ en naar het Westen gestuurd. Het lot besliste dat hij door zijn derde huwelijk stiefvader werd van een van de stichters van AfD, kopstuk Erik Lehnert. Zelf overleed Bahro in 1997 in Berlijn – waar hij professor was geworden aan de Humboldt-universiteit – aan een kanker die vermoedelijk was veroorzaakt door radioactieve straling die hem in Bautzen was bezorgd.
Stasi na Nazi
Het leven in de DDR was geen makkie. De waarheid over het systeem is intussen min of meer bekend, de Stasi (nvdr: de geheime dienst van de DDR) was wijd verspreid en iedereen kon er – hoe dan ook – niet aan ontsnappen.
Maar in alle gesprekken die ik heb kunnen voeren, wilden burgers daar niet mee samenvallen. In Bautzen was men er nog niet aan toe om de gigantische gevangenis die nu een ‘Denkmal’ is geworden te bezoeken. Men kon of durfde niet in het gezicht van al die ellende te kijken.
Net zoals de burgers van Weimar in 1945 ook tegen hun zin onder Amerikaanse militaire escorte naar de lijken in Buchenwald gingen kijken. Ze keken weg, huilden, vielen flauw, hielden hun zakdoek voor de mond. Op de een of andere manier “wisten ze het allemaal”, maar ze wisten niet dat het zo erg was geweest.
DDR en Buchenwald II
Van bij het begin van hun (tweede) bestaan na 1945 moesten (Oost-)Duitsers onder de Russische bezetting de transitie en overlevingsklus zelf klaren. Ook daar werden de mensen niet alleen bestraft voor de oorlogsmisdaden, maar bovendien ook voor hun nieuwe dissidentie.
Buchenwald werd niet afgebroken, maar voor lange tijd opnieuw gebruikt. Systeem-opposanten werden – onder Russische voogdij – opnieuw opgepakt. De Muur en het ‘ijzeren gordijn’ maakte communicatie en reflectie met de andere kant ontzettend moeilijk. Families werden daardoor uiteengereten. West stuurde pakjes naar Oost, naar ‘drüben’.
Na de val van de Muur werd iedereen gescreend op Stasi-betrokkenheid. In 1990 werd me door de aangestelde rector-theoloog Fink verteld hoe eigenlijk vrijwel niemand eraan ontsnapte als die een belangrijke functie uitvoerde. Auteurs zoals de beroemde Christa Wolf ontsnapten er ook niet aan. De dubieuze, onheuse, ook foute hetze die ontstond na de ‘Wende’ maakte haar ziek. Ze trok zich een tijd terug in Los Angeles. ‘Stadt der Engel’, zo heet haar boek dat erover bericht.
Zoals je in West-Duitsland in 1946 onmogelijk iedereen kon oppakken voor nazi-betrokkenheid, hoewel zowat iedereen gevangen zat in dezelfde ideologie, zo kon je ook in ex-DDR in 1989 onmogelijk iedereen oppakken voor Stasi-betrokkenheid, hoewel iedereen ermee kennis had gemaakt.
Katja Hoyer en ‘Weimar’
Totalitaire systemen overstijgen mensen. Katja Hoyer beschrijft in haar boek ‘Weimar’ hoe dat in zijn werk gaat. Ze is een Brits-Duitse historica, zelf geboren in de DDR, en momenteel verbonden aan King’s College en de Royal Historical Society in Londen.
In ‘Weimar’ gaat ze aan de hand van dagboeken van gewone mensen uit Weimar na hoe vanaf 1914 tot 1945 heel gewoon wordt geleefd, met vallen en opstaan, en hoe een soort sluipend gif zich van mensen meester maakt.
‘Men’ trok zich uit de slag, was wel getuige van politiek geharrewar, maar dacht aan het eigen hachje, de eigen familie, de kinderen. Doorheen dat gewone leven werd het leven van Hitler, Goebbels, Göring, maar ook dat van Goethe, Schiller, Liszt en Nietzsche vervreemdend heen geweven.
De eerste doden in het concentratiekamp van Buchenwald werden in 1937 in kisten op open vrachtwagens naar het crematorium van Weimar gebracht en daar verbrand. Tot het te veel werd en Buchenwald met de hulp van privé firma’s eigen ovens bouwde. ‘Men’ wist het.
In 1945 spraken de geallieerden af. Er werden nieuwe grenzen getrokken, Berlijn in vier ‘Besatzungzones’ ingedeeld, het land eveneens in vier: drie westerse zones en een Sovjet-zone (de latere DDR). Er was sprake van ‘bezetting’, een soort kolonisering. Het puin in West-Duitsland was echter hetzelfde puin als het puin in Oost-Duitsland, maar Amerikanen koloniseerden anders dan Russen.
Hereniging geen succes
De hereniging op 3 oktober 1990 – zo blijkt nu – is geen daverend succes geworden. Toch juichten de studenten in Berlijn ‘Gorbi’ (Gorbatsjov) toe. Niet dat Gorbi een heilige was, maar hij deed een grote sprong voorwaarts. Hij wist dat de Russische ‘orde’ niet meer te redden was en de DDR-SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) wist evenzeer dat ook de DDR niet meer te redden viel. Dat vergeet AfD vandaag.
De DDR-burgers – met op kop de dissidente kunstenaars, wetenschappers, het beleid van de evangelische kerk, de studenten – vroegen en zochten een derde weg. Het land hoefde niet ontmanteld of kapitalistisch te worden, niet opnieuw gesloopt te worden.
Een derde weg. Maar die is er niet gekomen. De neoliberale pletwals heeft eigenlijk geen rekening gehouden met de enigszins beloofde ‘alternatieven’.
Die alternatieven vertrokken echter van een ander mensbeeld. Men vroeg (bijvoorbeeld tijdens politieke ‘avondgebeden’ in DDR-kerken) meer vrijheid, ruimte, gerechtigheid, meer zin en betekenis, minder inmenging, zonder Stasi, hoop…
Het eerste wat DDR-burgers na de val van de Muur deden, was ‘op reis gaan’ naar het voorbeeld van de Hongaren, maar met de duidelijke wens terug te keren en het land ‘anders’ op te bouwen. AfD lijkt dat te vergeten.
Geen ‘geteilte Himmel’ meer
‘Men’ wou geen ‘Geteilte Himmel’ meer, zoals een beroemde roman van schrijfster Christa Wolf heet. Net voor de bouw van de Berlijnse Muur vertrekt een Oost-Duitse man naar een congres in West-Berlijn en komt niet meer terug. De achtergebleven vrouw aarzelt en gaat hem na twijfels toch niet achterna.
In ‘Was bleibt’ beschrijft Christa Wolf de nachtmerrie van dag en nacht te worden bewaakt en geschaduwd door de Stasi en hoe haar lezingen worden ontregeld, haar brieven worden geopend, haar telefoon wordt afgeluisterd.
“Die willen dat ik word zoals hen, want dat is hun enige vreugde die er in hun arm leven is overgebleven: anderen aan hen gelijk te maken.”
Was er dan niets goeds aan de DDR? Hoe dan ook is er na 1990 absoluut te weinig naar de burgers geluisterd. Waarom moesten (bijna) alle fabrieken ontmanteld worden, de te goedkope boeken massaal vernietigd worden, mensen uit hun functies ontslagen en verplaatst worden?
Waarom deden West-Duitsers zo laatdunkend over het DDR-schoolsysteem, waarom werden curricula herschreven, moesten symbolen en helden verdwijnen?
Mensen hebben geen erkenning gekregen voor de idealen die ze zich in complexe omstandigheden hadden eigen gemaakt: vormen van solidariteit, gelijkberechtiging, hun poging tot afrekening met fascisme en nazisme.
Met AfD wordt het niet beter
Feit is wel dat het met AfD op dit ogenblik niet beter wordt. De angst van de jaren dertig is terug. In alle Duitse tv-debatten gaat het bij AfD over de ‘kleine Leute’ (i.p.v. over arbeiders), maar het ‘gewone volk’ is zoals steeds het grootste slachtoffer.
De Deutsche Gewerkschaftsbund (Duitse vakbond) schetst duidelijk wat er gaat gebeuren. Met AfD zullen er geen hogere lonen komen voor arbeiders, de belastingpolitiek is georiënteerd op de rijken, de vakbonden moeten uit de bedrijven verdwijnen met als gevolg slechtere arbeidsvoorwaarden.
De aangekondigde besparingen in het sociale weefsel zullen vooral de kleine inkomens treffen, de terugkeer naar kolen- en kernenergie zullen de energieprijzen de hoogte injagen. De oude ‘Heimat’ komt daardoor niet terug. De verwarring in de hoofden en harten is groot. Het ‘buikgevoel’ en ‘Ostalgie’ lijken momenteel het kompas.
Van bij het begin was AfD een partij van gegoede burgers, ook een ‘professorenpartij’ genoemd, die aanvankelijk de neoliberale koers van Duitsland wou ondersteunen. Maar de trein is ontspoord.
Het discours, het luide geschreeuw, zit nu vol tegenspraken en holle frasen, Sillicon Valley stuurt mee richting Poetin en Trump. Nu gaat het om de macht en de ontmanteling van het (zoekend) Europees democratisch systeem van binnenuit.
Duitsland zet zich schrap. Het is nog steeds een meerderheid, met name de krachten van het ‘midden’, die beseft wat er eigenlijk op het spel staat: een orde die tachtig jaar heeft standgehouden, een grondwettelijk beschermde spreiding van machten, een parlementaire democratie, geen oligarchie of totalitaire staat.
Marc Colpaert
De moed om het schrijven niet op te geven
Er zijn gelukkig altijd schrijvers en schrijfsters geweest die in de meest benarde omstandigheden hun blik niet hebben laten vertroebelen. Ze zochten naar taal – poëtisch of prozaïsch – om de werkelijkheid die zij voor zich zagen uit te drukken. Zonder zelfcensuur, zonder bekeringsdrang tot welke ideologie ook.
Ik stel me de lezers van de Nieuwsbrief ook voor als een ontvankelijke leesclub. Daarom de volgende teaser: de aanhef van het boek ‘Geteilte Himmel’ van Christa Wolf uit 1973. Het boek heeft de tand des tijds doorstaan.
“De stad, kort vóór de herfst nog gehuld in een gloed na de koele regenzomer van dit jaar, ademde heviger dan anders. Haar adem steeg als gebalde rook uit honderd fabrieksschouwen in de reine hemel, maar dan verloor hij de kracht om verder te trekken.”
“De mensen die sinds lang deze versluierde hemel gewoon waren, vonden hem opeens ongewoon en moeilijk te verdragen, zoals ze trouwens hun plotse onrust altijd eerst afreageerden op de meest ongebruikelijke dingen. De lucht woog zwaar op hen en het water – dat vervloekte water dat naar chemie stonk sinds ze konden denken – smaakte bitter. Maar de aarde droeg hen nog steeds en zou hen dragen zolang ze er was.”
“Dus keerden we naar onze dagelijkse arbeid terug die we voor enkele ogenblikken onderbroken hadden, luisterend naar een nuchtere radiostem of eerder naar de onhoorbare stemmen van zeer nabije gevaren die in deze tijd allemaal dodelijk zijn. Voor deze keer waren ze afgeweerd.”
“Een schaduw was over de stad gevallen, nu was ze weer heet en vol leven, ze baarde en begroef, ze gaf leven en eiste leven op, dagelijks.”
“Dus zetten we onze gesprekken weer verder: over het huwelijk, of we dat voor Kerstmis plannen of in het voorjaar; over de nieuwe kinderjassen voor de winter; over de ziekte van de vrouw en over het nieuwe afdelingshoofd in het bedrijf. Wie zou gedacht hebben dat dit voor iemand allemaal zo belangrijk is?”
“We worden het weer gewoon rustig te slapen. We leven voluit alsof er meer dan genoeg is van deze zeldzame stof die het leven is, alsof dat nooit zou ophouden.”
(Vertaling uit het Duits door Marc Colpaert).
Bron: Christa Wolf, Der geteilte Himmel, DTV, 1973, p.7.
Enkele getuigenissen uit Saksen-Anhalt
David Bergrich (53) stamt uit Erfurt en is theoloog. Sinds 2006 werkt hij voor de vereniging ‘Miteiander-Netzwerk für Demokratie und Weltoffenheit in Sachsen-Anhalt’, afdeling rechtsextremisme.
“De laatste parlementsvoorzitter van een extreemrechtse partij was Hermann Göring om het maar eens duidelijk te zeggen. Dat zijn wij.”
“Mijn these is dat we te doen hebben met een driedelig AfD-kiespubliek. Er is zonder twijfel een harde extreemrechtse kern. Die kiest voor de partij wegens de politiek-ideologische overeenstemming met het partijprogramma. Die groep is niet groter geworden.”
“Dan is er een tweede groep die vindt dat de partij een punt heeft. Ik word omringd door mensen die tot die tweede groep behoren. Het zijn mensen die in bepaalde standpunten van de AfD zichzelf herkennen en die akkoord gaan met een maatschappelijke onderstroom die autoritair georiënteerd is. Die groep kan zich eventueel ook links uiten, en eventueel niet-politiek; of ook rechts.”
“Een derde groep vormen diegenen die voor de huidige Landtag-verkiezingen het belangrijkst zijn. Voor hen is de politiek een heel ver verwijderd achtergrondgeruis. Hun meningen worden gevormd in hun sociale omgeving. Ik denk bijvoorbeeld aan een kerkgemeenschap die bijeenkomt om de verjaardag van een 85-jarige dame te vieren. Een man van 60 heeft het luidste woord en legt uit hoe het er in de wereld aan toegaat. Veel mensen oriënteren zich naar zulke lui en denken: die kent iets van politiek. Politiek is iets dat boven hen hangt. Wie dan zegt: ‘je moet AfD stemmen’, dan doen ze dat.”
Hannes Kreschel (23) is een politieke influencer uit Halle. Hij is bekend geworden door zijn video’s op Instagram, YouTube en TikTok waarin hij met AfD-kiezers in gesprek gaat. Op z’n 16de stemde hij nog AfD voor de lokale Landtag. Vandaag is hij lid van de SPD.
“Mijn vader was duidelijk een ‘Wende’-verliezer. Hij was in de DDR cabaretier. En als je een beetje thuis bent in de DDR-geschiedenis weet je dat je dan in het politieke systeem paste als je de toelating had om cabaret te maken. Elke tekst werd door de Stasi beoordeeld.”
“Na de Wende heeft mijn vader geen aansluiting gevonden en hij lijdt aan het verlies van betekenis. Wellicht is hij daarom de laatste jaren in verzet gegaan en vindt hij de BRD Scheisse. Hij gelooft in samenzweringstheorieën en verspreidt ze ook. Of hij vandaag AfD stemt weet ik niet. Ik heb met hem gebroken, omdat hij mij als politieke influencer uitscheldt. Vroeger heeft hij altijd tegen mij gezegd: ‘als je tegen die daarboven bent, moet je AfD kiezen’.”
“En ja, in 2019 heb ik op mijn 16de voor AfD gestemd. Ik mocht voor de eerste keer stemmen in Saksen-Anhalt. Mijn vader werd gedreven door een emotionele obsessie. Hij had de hele tijd gescholden op het boze Westen, ‘Wessis’ waren het vijandsbeeld, de BRD was alleen maar één grote leugen, de partijen ‘verarschen’ ons, die daarboven zijn ‘Scheisse’…”
“Als 16-jarige had ik het gevoel te zijn losgehaakt van de rest van het land. Op het platteland was er geen supermarkt, geen kapper, geen jeugdclub. We hebben elkaar ontmoet op een bank in het veld en hebben bier gedronken… Maar ik wil niet alleen negatief zijn. Er is veel gebeurd: hernieuwbare energie, hogescholen, enz.”
“De politiek heeft niet alles naar de bliksem geholpen. Maar vergeleken bij de grote West-Duitse metropolen zoals München, Düsseldorf, Frankfurt-am-Main, … de rijkdom die daar is, de grote huizen, de dikke auto’s …dat zien de jonge mensen allemaal op hun sociale media. En dan rijd ik weer naar mijn vlakke Oost-Duitse platteland en denk: fuck.”
Karoline Staude, is geboren 1989 en groeide op in Saksen-Anhalt. Ze studeerde aan de Ludwig -Maximilian Universiteit in München en is gepromoveerd op haar dissertatie ‘Zugehörigkeiten der Nachwendegeneration in Ostdeutschland’. Ze is docente aan de Hochschule Landshut.
“De biografische breuklijnen in de generaties van onze ouders hebben de mensen die na de hereniging zijn opgegroeid, niet koud gelaten. Ik stel een ambivalente solidariteit vast, zoals dat ook in ander onderzoek wordt aangetoond.”
“De personen die ik heb geïnterviewd, adoreren de DDR niet per se, maar hun ouders en grootouders spelen een rol in hun denken en ervaren. Maar er zijn ook ervaringen van ouders die na de Wende het gevoel hadden: nu begint mijn leven pas echt. De hereniging schiep ook veel kansen op de arbeidsmarkt. Zulke verhalen heb je ook in mijn familie.”
“In de verkiezingsstrijd refereert AfD al lang aan het momentum van de revolutie van 1989. Het is een bewuste zet in hun schaakspel. Ze kapen die revolutie. De burgers hebben de staat doen vallen, dat kan toch opnieuw gebeuren. Dat is hun fantasie.”
Bettina Schlauraff, werd in 1973 in Potsdam geboren. Ze werkte 20 jaar als pastor in de deelstaten Saksen-Anhalt en Thüringen en als ziekenhuispastor. Sinds september 2022 is ze regionale bisschop in Maagdeburg. Ze is mederedacteur van het boek ‘Kerk tegen de haat. Omgaan met het rechts-extremisme’.
“De laatste dagen heb ik in veel gesprekken ervaren dat mensen zo gedesillusioneerd zijn door de politiek dat ze zeggen: ‘ik verwacht niets van de politiek’. Voor velen leek het invullen van hun stembiljet bijna gelijk aan het aankruisen van een bingobiljet.”
“Er is een gigantische kloof tussen partij, de ideologen, functionarissen en de mensen die ik op Heimat-feesten ontmoet. Willen ze de staat doen omvallen? Ik was aanwezig bij ‘burgerdialogen’. Het mondde uit in een gemengd ‘cliënteel’. Vriendelijke gepensioneerden in pullover, koffie en gebak in de hand. AfD heeft een kast vol middelen. Het is heel makkelijk om het revolutiemiddel uit de lade te halen. Het maakt iets los bij de mensen.”
“Ik zou in mijn positie makkelijk een job in het Westen kunnen zoeken. Maar ik woon in een dorp, omdat ik graag op het platteland leef. Ik merk bij veel vrienden uit het Westen dat ze Oost-Duitsland zien als een ‘lost place’. Alles is zwart-wit. Het licht is uitgedaan. Maar het is een mooi land met mooie mensen.”
“Het is nu belangrijk dat politieke en maatschappelijke spelers tegenover die negatieve geest iets anders plaatsen. Ook de kerk moet dat doen, omdat we in elk dorp aanwezig zijn. We moeten een veilige plaats bieden voor queermensen en mensen met een migratieachtergrond. En aan de buren vragen hoe het komt dat ze de wereld zo negatief bekijken.”
“De AfD bekampt ook de kerken. Maar hun politiek spreekt onze christelijke waarden tegen. Hun politiek brengt mensen én het land in gevaar. We hebben dat duidelijk gemaakt en nemen dat niet terug. Anderzijds zijn we verbonden met de samenleving en ook veel christenen stemmen AfD. De situatie is na de verkiezingen niet anders dan voorheen. We moeten opnieuw een samenleving smeden. Momenten van verzoening en begrip opbrengen.”
“Ik zie een ongelooflijke netwerking binnen de samenleving die er voordien nooit is geweest. Wij zijn nog steeds in de meerderheid!”
(vertaling uit het Duits: Marc Colpaert)
Bron: Duitse krant ‘Süddeutsche Zeitung’, 19/20 september 2026
Lectuur:
Katja Hoyer, Weimar, leven op de rand van de afgrond, Querido Facio, 2026
Christa Wolf, Der geteilte Himmel, Erzählung, DTV, 1973
Christa Wolf, Was bleibt, Suhrkamp, 2007
Christa Wolf, Stadt der Engel oder The Overcoat of Dr. Freud, Suhrkamp, 2011
Lees ook (inhoud september 2026)
