Ai Weiwei, vader-dichter Ai Qing en Emile Verhaeren

In onze jeugdjaren was Emile Verhaeren meer dan een naam. We kregen hem op bezoek in de Franse les en we gingen – met de fiets – bij hem op bezoek in Sint-Amands aan de Schelde. Aan een bocht in de Schelde staat zijn plechtstatige tombe. We lieten zijn poëzie daar tot ons doordringen. Dat er in Vlaanderen een Franstalige ‘tak’ was die zich heel en al Vlaams voelde, verbaasde ons, maar werd niet afgewezen. Toch niet in deze poëtische landelijke, liefelijke en tegelijk ook harde context van vissers en arbeiders. Deze Verhaeren had het voor hen opgenomen, had hen ‘opgetild’.

Toen ik later in NGO- en journalistiek verband werkte, ontmoette ik Franstalige vrienden die dweepten met de dichter én met Vlaanderen. Nu hebben we een verbannen Chinese kunstenaar, Ai Weiwei, (en een conservator) nodig om de man, de buurman, opnieuw te ontdekken.  

Een stem geven aan wat leeft in de gemeenschap, aan dromen, dreigingen, angsten, vooroordelen…

De belangstelling van Ai Weiwei voor Emile Verhaeren vertrekt bij zijn eigen vader, die de schrijver niet alleen heeft gelezen, maar ook vertaald.

Een Franstalige Vlaming, geboren aan de oevers van zijn geliefde Schelde in het kleine Sint-Amands, bevlogen verdediger van ‘de gewone man’ werd gelukkig dan toch opgenomen in de nieuwe Canon van Vlaanderen. Daarin lezen we:

“Rond de eeuwwisseling bereikte de Franse letterkunde in Vlaanderen een hoogtepunt. De in Gent geboren Maurice Maeterlinck kreeg in 1911 de Nobelprijs voor literatuur… De dichter Emile Verhaeren werd internationaal minstens even hoog aangeslagen…”

“Vlaanderen stond centraal in Verhaerens oeuvre… Vanaf 1898 woonde Verhaeren in Parijs. Hij bleef in zijn werken terugkomen op Vlaanderen en zag daarin geen enkele tegenstelling met zijn oproep voor een brede Europese cultuur. Door zijn beroemdheid plaatste de in het Frans schrijvende Verhaeren Vlaanderen op de literaire kaart van Europa”.

Maar blijkbaar ook van China! (Maar niettegenstaande dit alles verliest het Emile Verhaerenmuseum in Sint-Amands zoals zoveel culturele instellingen in Vlaanderen zijn subsidies. In 2027 worden ze trouwens volledig stopgezet.)

In 1893 begon Verhaeren een sociale trilogie (Les Campagnes hallucinées, Les Villes tentaculaires, Les Aubes) waarin hij de neergang schetste van het traditionele platteland en de onstuitbare opmars van de grootstad. Hij bracht de sociale utopie en de kracht van de massabeweging in beeld.

Hij schaarde zich achter de socialistische beweging en had uitgesproken sympathie voor het anarchisme. Dat moet Ai Weiwei en diens vader, Ai Qing, ook herkend hebben.

Via de Parijse uitgeverij Mercure de France kregen zijn bundels een Europese verspreiding. Verhaeren werd vertaald in het Engels, Duits en Russisch… en blijkbaar ook in het Mandarijn. Hij maakte literaire reizen door België, Frankrijk, Nederland, Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, Polen en Rusland. Hij was een literaire beroemdheid en raakte bevriend met onder anderen Auguste Rodin, Eugène Carrière, Rainer Maria Rilke, Stefan Zweig en vele andere kunstenaars.

Conservator Rik Hemmerijckx beëindigt zijn helder artikel bij de tentoonstelling van Emile Verhaeren in het Gentse MSK  in 2016 – honderd jaar na zijn dood  – als volgt.

“Wat we weten is dat Verhaeren een van onze grootste Belgische Franstalige dichters is geweest, met een reputatie ver over de landsgrenzen heen. Zijn ‘trilogie noire’ wordt geroemd als het beste wat het Franse symbolisme aan poëzie heeft voortgebracht. Zijn trilogie ‘Les Heures’ behoort tot de top van de liefdeslyriek.”

“In zijn ‘sociale trilogie’ heeft hij de sociale wantoestanden van zijn tijd aan de kaak gesteld. Naast deze onbetwiste meesterwerken heeft hij ook de taak van de ware kunstenaar op zich genomen, met name een stem geven aan wat leeft in de gemeenschap, aan de dromen, de dreigingen, de angsten, de vooroordelen. Toen de meeste westerse elites zich veilig terugplooiden op het eigen territorium, heeft Verhaeren, in zijn sociale en humanitaire bundels, de moed gehad te pleiten voor solidariteit tussen de klassen en voor openheid naar andere culturen.”

In 1906, tien jaar voor zijn dood schreef hij ‘La multiple splendeur’ (‘De veelzijdige pracht’). Het zijn poëtische reflecties over een veelheid van onderwerpen, waaronder ‘Les Penseurs’ (‘De denkers’).

Verhaeren bewonderde de steeds werkzame geest. Maar de Eerste Wereldoorlog tastte zijn geloof in de menselijke geest en de vooruitgang aan. We weten niet of hij zijn teleurstelling na 1916 zou te boven gekomen zijn.

We laten je hieronder mee proeven van zijn bevlogen negentiende-eeuwse poëtische taal zonder te proberen het rijmschema te volgen.

Marc Colpaert


La multiple splendeur (De veelzijdige pracht) door Emile Verhaeren (1906)

De denkers

Rond de geobsedeerde aarde
circuleert, in de diepte van de nacht, in het hart van de dagen,
onophoudelijk,
 de aanzwellende storm van opkomende ideeën.

Ze rollen, drijven voorbij, en voegen zich langzaam samen.
Aanvankelijk gelooft men vage vormen te zien, als dromen
die bij het ochtendgloren verdwijnen;
maar plotseling stapelen hun massa’s zich op
tot lagen,
ze tekenen zich af in scherpe contouren.
Zie hun weidse en grootse architectuur.
De blikken van beneden zoeken in de schemering
en herkennen in hun structuur
elke gouden arabesk die de hoop projecteert
naar toekomstige helderheid.

Steden, aan de kusten van zeeën, aan de voet van bergen,
hun verstild rumoer vult uw horizonten;
op uw ijzeren frontons, uw koperen koepels
voelt ge ze gonzen en leven in weidsheid;

soms brengt een denker met kloppend hoofd,
in bliksemflitsen en genialiteit
hun harmonieën voor een tijd bijeen;
maar een nieuwe instroom van scherper licht
verstoort al snel die weidse silhouetten
waarop zelfs nog bij onze nabije voorouders
de mensheid haar blik richtte en ze in zich opnam.

O, onverwoestbare ijver van zoekers en wijzen,
O, taken, door de eeuwen heen volbracht,
om hoe dan ook zowel vorm als leven
op te leggen aan dat wonderbaarlijke ontketenen van wolken!
om zijn enorme uitdijing te beteugelen en te reguleren
en hen voort te stuwen onder de gewelven van een helder systeem
waarvan de vaste structuur in gouden lijnen oplicht;
terwijl,
in haar ijver om elk probleem op te lossen,
elke wetenschap de taak aanpakt of de krachten bundelt,
op kolossale schaal, in deze ultieme onderneming.

Hier, en wel in het hart van glazen paviljoens,
waar buizen, lenzen en kolven
zich krommen tot onbekende flora,
wordt de materie geanalyseerd met ijver,
stofdeeltje voor stofdeeltje
en ferment voor ferment;
en het is ook,
op de punt van een landtong, op de flank van een berg,
te midden van de maagdelijke witheid van plechtige vorst,
dat men met zware, zuivere en diepe kristallen
de trots van wiskundige hemelen verkent,
waarvan de uitgestrektheid van goud en duisternis
kristalliseert tot algebra;
en het is ook in doodshallen,
waar de doden uitgestrekt op tafels liggen,
dat men met fijne messen en wrede instrumenten
snijdt in de slagaders van het hart en de zenuwen van de hersenen,
om het leven daarbinnen te doorgronden — weids en labyrintisch.

En ten slotte, daar aan de oever van een meer, hier nabij een ravijn,
de niet-aflatende inspanning om de oeroude aarde te bevrijden
uit de onvoorstelbare, dichte omhelzing van de tijd
zodat wat door de millennia heen ooit leven en dood was, —
de geesten van wateren, de geesten van wouden en mensen die jammerden onder de eerste donderslagen — alles tegelijkertijd immens en oneindig klein lijkt.

Zo wijden strenge wetenschap en standvastig onderzoek,
die wetten en maten aan het heelal ontlenen,
hun stapsgewijze taken aan de zuivere denkers;
en de clusters van talloze feiten en bewijzen
vermengen hun precieze vlammen met de vlammen – doortrokken van schaduw –
die de grote architecten te midden van de wolken doen verrijzen.

Descartes en Spinoza, Leibniz, Kant en Hegel
gij geesten, toegerust voor een eeuwig werk
zeg mij: in welke klemmen van diepe logica
hebt gij de wereld gevat
om haar te buigen en te stuwen naar de eenheid?
Eenieder van u plantte de vastheid
van wonderbaarlijke begrippen en machtige methoden
daarboven, te midden van de nevels die dromen weven;
alles leek voorzien, gewichtig en volkomen;
maar plotseling stortten uw stelsels ineen;
uit de diepten van de horizon rolden andere schaduwen aan,
en nieuwe lichten doorbraken de dichte nevel,
als zovele paden naar een andere synthese;
nauwelijks had het nieuwe werk de ogen verblind, of een ander,
even krachtig en helder,
rees van beneden op naar de zonnegloed;
alles beefde in de gouden nevel van het hemelruim,
waarbij harmonieën zich vertakten tot in het zenit,
om vervolgens te vervagen en uiteen te vallen —
schimmig en eenzaam —
terwijl nieuwe abstracte denkers en frisse genieën
op aarde verschenen.

O, die worstelingen in de hoge sferen
tussen die goddelijke mensen!
En welke vurige bliksem wierpen zij uit hun handen
toen hun machtige rede — heroïsch en diepzinnig —
het oneindige doorwoelde en de wereld herschiep!
Zij verweefden het veelvuldige en zijn vertakkende loten
tot een eindeloze krans rond hun idee;
en tijd en ruimte, aarde en hemelen –
alles was door kunstige verbindingen samengevoegd,
van het bescheiden dal tot de brandende toppen,
van voet tot kruin, op elk niveau van de afgrond;

en wat doet het ertoe of hun werk te midden van de wolken,
blootgesteld aan de steeds kouder wordende winden van eeuwen en tijdperken
de reusachtige trots van diezelfde hoogten doet afbrokkelen?
Verdienen zij niet voor altijd onze bewondering,
zij die de hoogste punten van het schijnbaar onbereikbare
tot doelwit maakten voor hun zilveren pijlen;
en die de grootse, unieke droom in zich droegen
om op een dag de eeuwigheid zelf te vangen
in de witte rijp van een onbeweeglijke waarheid.


L’Effort

Gij arbeiders, koortsachtig en naar adem snakkend,
die opstaan en de tijd doorstaan
met de droom van zinvolle overwinningen in het hoofd,
krachtig en onverzettelijk, vakkundig en sterk handelend,
marsen, optochten, geweld en inspanningen
welke trotse sporen van moed en glorie
trekt gij, in alle tragiek, in mijn geheugen!

Ik heb u lief, blonde mannen te lande, mooie menners
van paarden in zware spannen, glanzend in hun tuig
en gij, roodharige houthakkers in geurrijke wouden,
en ook gij, stoere oude boer uit dorpen met witte muren,
gij die alleen van de velden en hun bescheiden paden houdt,
en die met een weidse zwaai van de hand het zaad uitstrooit
eerst de lucht in, recht vooruit, naar het licht toe,
zodat het daar even kan leven voor het op de aarde valt.

En ook gij, vissers die de zee opvaren
in de nacht, onder de sterren, met een eenvoudig lied,
terwijl de zeilen bol van de Atlantische winden
en de masten, het strakgetrokken touwwerk, gonzen en trillen;
en gij, kloeke havenarbeiders, wier brede schouders
langs de purperkleurige kades de schepen laden of lossen,
schepen die verder reizen, onder de zonnen,
om de golven te bedwingen tot aan de uiterste polen;

En ook gij, zoekers naar verbazingwekkende metalen
daar op bevroren vlakten, aan besneeuwde oevers,
in het hart van het witte land waar de kou u kwelt,
en u plotseling in zijn verpletterende greep houdt;
en ook gij, mijnwerkers die een weg banen onder de grond,
kruipend met een lamp tussen de tanden,
tot bij de smalle ader waar de onstabiele steenkool
zich gewonnen geeft aan het eenzame, verborgen en zware zwoegen;
En gij tenslotte, bewerkers van ijzer, smeden van brons,
met gezichten van inkt en goud die de schaduwen en de nevel doorboren,
uw gespierde ruggen, nu eens strak gespannen, dan weer gebogen
rond grote vuurkorven en massieve aambeelden
donkere metaalbewerkers, gevormd voor een eeuwige taak
die zich uitstrekt van eeuw tot eeuw, steeds verder uitdijend
in steden vol verschrikking, ellende en pracht
ik voel u in mijn hart, krachtig en broederlijk!

O, deze verbeten, harde, taaie, sobere arbeid
op vlakten, op zeeën, in het hart van bergen
en overal touwen knoopt, haar schakels vastklinkt
van het ene tot het andere uiteinde der aarde!
O, deze gedurfde bewegingen, in schaduw of in licht
deze nimmer rustende armen, deze nooit vermoeide handen;
armen en handen die zich over de uitgestrekte verten verbinden
om op een beheerst universum de afdruk achter te laten
van menselijke kracht en menselijke omarming,
om bergen, zeeën en vlakten opnieuw vorm te geven
volgens een andere wil.


La Vie (1906) door Emile Verhaeren

Men moet alles bewonderen om zichzelf te verheffen
en uit te stijgen boven al wie heeft geleefd
in schuldbeladen lijden en onderdrukte verlangens:
de harde werkelijkheid, geducht en oppermachtig,
destilleert een donkerrode, verkwikkende drank,
die de geest bedwelmt en het hart in lichterlaaie zet.

O helder en zuiver koren, waaruit het onkruid is verwijderd!
Stralende, unieke vlam, gekozen uit duizend fakkels
die aanspraak maken op schittering, maar een vals aanzien hebben!
Zeg mij: hoe is het om je eigen weg te banen door het echte bestaan,
over een moeizaam pad naar een verwelkoming in de verte,
zonder enig ander wapen dan een lucide trots!

Met trots en zelfvertrouwen verder stappen,
recht op het obstakel af, met de hardnekkige hoop
het te bedwingen — met behulp van een doelgerichte wil,
een snelle scherpzinnigheid of een grenzeloos geduld —
en voelen hoe het eigen wezen dag na dag
groeit en zich ontplooit, in schitterende kracht.

Met vurigheid van jezelf houden in alle anderen
die evenzeer bezield raken in dezelfde strijd,
op weg naar dezelfde toekomst die men reeds hoort:
hun harten en geesten liefhebben, die zo lijken op die van jou,
omdat ook zij — in duistere en koortsachtige tijden —
dezelfde angst, dezelfde kwelling, hetzelfde verdriet hebben doorstaan.

En zo bedwelmd te raken door de menselijke strijd —
de bleke, voorbijdrijvende afspiegeling van monsterlijk geweld
of van de gouden sterrenhopen daarboven —
dat men leeft in alles wat handelt, streeft of trilt,
en dat men met gretigheid, het hart wijd open,
de harde en vreselijke wet aanvaardt die het universum bestuurt.


Lees ook (inhoud oktober 2026)